Gurabardhi Agron

Pjetër Budi ( 1566 - 1623 )

I madhi Zot qofsh levduom
Madheshti e njerezve
I madhi zot,qofsh lëvduom

I madhi Zot,qofsh lëvduom
për gjithë kaqë të mirë
që së kam u' merituom
me ndoonjë shërbetyrë;

qi më dhee kaqë hijr
këtë kafshë me mbaruom,
si q paçë zanë fijll,
gjithëherë tue shkruom.

Posi mendja më përcijll
nd'Arbënë me ua dërguom,
për kishë e për munështjir
pak ndë mend me i trazuom.

Ata merrë mbë dëshijr
mkatit me u peenduom,
posi pemëtë ndë prijll
ndë shpijrt me lulëzuom;

e si zogzitë ndë pyyllt,
Zoti im me të lëvduom,
ndjerë vetë nata mbyyllt,
me një zaa t'amblëtuom.

(1618)


Madhështi e njerëzve

Ku janë ata pleq bujarë,
që qenë përpara ne,
e ata trima sqimatarë,
të shpejtëtë si rrufe?

Ku janë ata djelm të ri,
të bukur e të lulzuom,
që pate pamë me sy,
me ta folë e ligjëruom?

Ku janë ata zotëninj,
që dojin me zotënuom
ndë sqimë e ndë madhështi,
këte jatë tue shkuom?

Ku janë ata perandorë
gjithë shekulli nalcuom,
në krye me një kunorë
gurëshi cë paçëmuom?

Ku janë ata letërorë
t'urtë e dijes të ndëgjuom,
të bardhatë posi borë
letëra tue kënduom?

Ku janë ato gra e vasha
ndë sqimë e ndë madhështi,
me petëkat të mëndafshta
nalcuom mbë zotëni?

Gjithë mortja i rrëzoi,
sikur i pret me shpatë,
për të ri s'i shikoi,
as të vobegë,as të begatë.

(1618)


Mati, Emri dhe Trevat

Origjinën e fjalës Mat(Matja) e kanë studiuar shumë studiues e shkencëtarë, por ende mbetet e papërcaktuar qartë prejardhja e saj.
Disa besojnë se ky emër ka prejardhje biblike, kurse albanologu i njohur N.Jokli shpjegon se emri i krahinës vjen nga gjuha shqipe e ka lidhje me fjalën mat`anë(mat`anë lumit, mat`anë bregut).
Në një dokument të vitit 1304, në një listë anzhuine me emrat e 13 fiseve, përmendet edhe ai i Matit në formën e Matesos.

Gjurmë të kulturës Ilire.
Krahina e Matit është një muze i vërtetë arkeologjik dhe djep i lashtë i kulturës ilire.
Aty janë zbuluar objekte prej ku dhe dalin të dhëna për të gjithë periudhat historike të zhvillimit kulturor jo vetëm të trevës së Matit por edhe më gjërë, Mati është bërë tani i njohur jo vetëm brënda vëndit por edhe jashtë Shqiperisë, si një krahinë arkeologjike e rëndësishme me vlera të veçanta, sidomos për gjurmimin e studimin e kulturës ilire.
Në vitin 1952 në fshatin Bushkash nisën studimet e tre kodër varreve ilire ose siç quhen në gjuhën arkelologjike tumave.
Në vitin 1952-1960 u zbuluan dhe u gërmuan edhe 35 tuma të tjerë ilire ku pjesa më e madhe e tyre i përket periudhës së parë të hekurit
Në vitin 1971-1984 u zbuluan e u gërmuan dhe 18 tuma të tjera duke çuar numrin e tumave në 53.
Kultura e tumave e varreve në Mat përfshin periudhat e bronxit të mesëm e deri në shekujt e parë të erës sonë.
Përveç studimeve të kodërvarreve janë studiuar dhe disa vendbanime shpellore që ndodhen në veri të fshatit Bruç si dhe vendbanimi shpellor i Blazit, Këputës, Pëllumbave dhe Nezirit.
Gërmimet e ndryshme arkeologjike kanë zbuluar gjurmë material që nga periudha e paleolitit të mesëm, në neolit e më pas.
Ato hedhin dritë mbi ritet , doket e ilirëve, e arbërve, nivelin e zhvillimit ekonomik e kulturor që shprehet në vendbanimet e tyre në kala në qyteza në mënyrën e ndërtimit të tuneleve, varreve, ritit të varrimit etj...
Në tumat e Matit janë gjetur me shumicë objekte zbukurimi të cilat, në të shumtën e rasteve janë prej bronxi, por janë gjetur edhe objekte prej ari siç janë dy temthorë spiralike.
Këto objekte janë fibula të permasave të ndryshme të njohura në Ballkanin jugor dhe në Iliri që nga fundi i epokës së bronxit si dhe fibula të tjera.
Janë gjetur armë dhe vegla pune, shpata bronxi, thika, heshta prej hekuri, hanxharë i quajtur përkrenarë ilire, pafta bronxi të shekullit VI-V p.e.r.
Një grup të larmishëm përbëjnë stolitë e tjera si stringlat, vargonjte, paftat, sumbullat, varëset, byzylykët dhe rruaza prej bronxi si dhe objekte prej qelqi dhe qelibari.
Stolitë janë përpuanuar nga mjeshtrat vëndas, pirustët, të cilët banonin në luginën e Matit, Mirditës, Pukës që kishin për zanat shkrirjen e përpunimit të metaleve.
PËRKRENARJA E ILIRËVE E GJETUR NË MAT KA QENË NË PËRDORIM DERI NË PUSHTIMIN ROMAK.
Kultura e Matit është e pranishme në shumë territore të Shqipërisë duke filluar nga jugu i Shqiperise e duke mbaruar në Lezhë, Shkodër, Bujan të Tropojës, Kukës etj.
Pirustët ishin fis Ilir, banorë të krahinës së sotshme të Matit e Mirditës e disa krahinave në jug që deri në vitin 168 p.e.r bënin pjesë në mbretërinë ilire që përfshinte fiset ardiane, piruste, parthine, tau-lante e dasarete të cilat shtriheshin nga Dalmacia(lumi Naretna) deri në Vlorë .
Më vonë ata rezistuan dhe mbetën të Pashkaterruar nga Romakët duke ruajtur pavarësinë deri në vitin 54 të erës sonë, kur Cesari i detyroi të paguanin një dëmshpërblim.
Në vitin 6-9 të eres sonë, prusitë morën pjesë në kryengritjen e madhe ilire kundër pushtimit romak nën udhëheqjen e Batos.
Pirustët, desidiatët e dalmatët ishin pothuajse të pathyeshëm në saje të pozitave së vendeve dhe maleve, të natyrës së ashpër dhe të zotësisë së tyre të fuqishme për të luftuar.
Për herë të fundit fisi ilir i pirustëve përmendet nga Ptolemeu në shekullin e dytë para erës sonë.
Ata përmenden si minatorë dhe përpunues të metaleve e sidomos të bakrit.
Specialistët pirustë shkonin dhe nëpër fise të tjera ilire duke ushtruar zanatin e përpunuesit të metaleve.
Besojmë se duhet të jenë të pirustëve disa toponime që gjenden sot në Mat siç janë mali i Farkës, sheshi i Farkës, përroi i Farkës etj.
Zanati i farkëtarit është trasheguar brez pas brezi që siç do ta shohim më vonë mori zhvillim sidomos në krahinën e Skënderbeut, për prodhimin e armëve.
Popullsia ilire në trevat e Matit mundi të ekzistojë e të ruhet pa u asimiluar si nga pushtimi romak ashtu edhe nga dyndjet e popujve të ndryshëm.
Kjo vazhdimse jete, kulture, etnike na çon deri në mesjetën e hershme, kur ilirët dalin në histori me emrat e ri Arbër.

Përshkrimi, Temperatura dhe Popullsia e Matit

Përshkrimi dhe Temperatura
Mati shtrihet në pjesën qëndrore të Shqipërisë.
Siperfaqja e rrethit është 997 km katrorë.
Dendësia e popullsisë është 69 banorë për km katrorë.
Në qytet banojnë 17% e popullsisë ndërsa pjesa tjetër banon në fshat.
Kufiri natyror i Matit fillon nga lindja me malin e Dejës, zbret në Qafë-Murrë pastaj ngjitet nëpër majat e maleve të Balgjajt, që rradhiten në drejtim të jugut, për të zbritur në Qafë të Buallit, pastaj me në jug kufizohet me malësinë e Martaneshit duke u ndarë nga rrethi i Dibrës dhe Bulqizës.
Nga këtej kufiri vijon në Malin me Gropa për të zbritur në qafën e Murrizës, vazhdon më tej duke u ndarë me rrethin e Tiranës, zbret në Qafë-Shtame, për tu ngjitur ne drejtim të veriperendimit në vargmalet e Skënderbeut, ku kufiri ndahet me rrethin e Krujës, vazhdon me Qafën e Belegut dhe përfundon në grykën e Shkopetit, që ndan Matin me rrethin e Kurbinit. Ndërsa nga ana veriperendimore kufizohet me malet Kulmi i Dervenit, vazhdon nga ana e veriut me kodrat e Prosekut, ku terrenet janë më të hapura dhe më të kalueshme, pastaj kufiri mbyllet për tu ndarë me rrethin e Mirditës.
Mati gjendet midis kordinatave gjeografike 41o e 26` dhe 41o e 47`, gjërësi veriore dhe 19o e 52` dhe 20o e14` gjërësi lindore Ulëz Shkopet është vendi ku janë krijuar kanionet më të thellë e më të rëndësishme në Shqipëri.
Tipike për këto ngushtime është Gryka e Shkopetit(40 metra) disa metra e thellë e çarë nga lumi Mat para se të dalë në fushë.
Rilievi ngrihet mbi nivelin e detit në lartësinë më të madhe 2246 metra është Maja e Dejës.
Dallohen katër nivele tarracore, që përbëjnë gropën e Matit nga Klosi deri në Ulëz.
Në njërën nga këto tarraca lumore është vendosur qyteti i Burrelit.
Klima në luginën e Matit është afërsisht si mesatare e klimës e gjithë Shqipërisë, lidhet me brezin e klimës mesdhetare e cila karakterizohet nga vera e nxehtë dhe e thatë me shkëlqim të madh të diellit dhe nga dimri relativisht i butë në luginë dhe disi i ashpër në brezin malor.
Temperatura mesatare vjetore ne Luginën e Matit është afro 14 gradë celsius në ditët më të nxehta të korrikut arrin 38 gradë.
Muaji më i ngrohtë është korriku me temperaturë mesatare 24 gradë, ndërsa më i ftohti është janari me temperaturë mesatare +4 deri 0 gradë celsius.
Ditët me diell zënë 88-90% të ditëve të vitit.

Popullsia
Kërkimet më të reja arkeologjike, kanë zbuluar gjurmët materiale të popullimit të kësaj treve qysh nga periudha e palolitit të mesëm në neolit e më pas.
Dëshmi për këtë janë studimet e bëra në Shpellat e Blazit në Bruç.
Lugina e Matit del të ketë qenë e populluar vazhdimisht në periudhat historike.
Në periudhën e hekurit dëshmohet nga kërkimet, sidomos nga inventari i gjetur në varret e asaj kohe, se kjo trevë banohej nga fiset ilire e konkretisht nga Pirustët.
Pirustët i bënë ballë invazionit Romak për shume vite me rradhë deri në shekullin e dytë të erës sonë.
Thuhet se pas pushtimit të Ilirisë qendrat e medha të banuara qytetare, sidomos në bregdet, u romanizouan gati plotesisht, por ndryshe qendronte puna në brendësi të vendit, në Luginat e banuara në thellësi të maleve siç ishte përshembull Lugina e Matit e vendbanimet malore në Mirditë, Pukë, Dibër e më në veri.
Ketëj banorët vazhduan të flisnin gjuhen e tyre, respektonin hyjnitë e tyre dhe varrosnin të vdekurit sipas mënyrës së tyre të lashtë tradicionale, punonin token si dikur, ruajten veshjet dhe emrat e fëmijëve, respektonin doket dhe zakonet e tyre.
Defteri syret i Esami Vilajet Dibra i vitit 1467 jep të dhëna të përhershme për numërimin e popullsisë së Matit.

Qendrat kryesore të fortifikuara

Si qendra të fortifikuara me mure rrethuese e kala njihen :
Qyteti i Varoshit(Stelushi), Guri i Bardhe(Petralba), Xibri, Cëruja, Bruçi, Shkopeti Komsia etj.
Vëndbanimet e fortifikuara lindën kur shoqëria Ilire arriti një stad më të zhvilluar të saj.
Vendbanimet e fortifikuara kanë një shpërndarje përreth luginës.

Kalaja e Xibrit
Ndodhet pranë fshatit Xibër të Matit, e ndërtuar në lartësinë e malit të Darsit. Sipas studiuesve del se ky vendbanim ka qenë një qytezë e pakalueshme nga tri anët, ndërsa nga ana e fshatit Xibër vëndi ulet me pjerrësi të butë drejt lagjes Splej të Xibrit.
Kjo kala ndodhet në afërsi të Gurit të Bardhë, ku mendohet se më vonë banorët janë tranferuar nga Xibri në Gur të Bardhë, mbasi keto dy kala kanë në mes rrugën e rëndësishme Dibër-Gur i Bardhë-Durrës.
Për rëndësinë, rolin, lashtësinë dhe vazhdimësinë e kalasë së Xibrit jepen shumë të dhëna me interes për trevat e Matit.
Së pari tërheq vëmendjen një listë e kështjellave të Epirit të ri që jep Prokopi i Cezarese si të ndërtuara nga perandori Justinian në shekullin e VI-të e cila përfshin edhe krahinën e Matit midis të cilëve është Stefaniokon dhe fortesa Ketron.
Së dyti: Në mbishkrimin e kishës së Rubikut(1261-1266) përmendet emri i një kapiteni të arbërve Andrea Vrana i cili sipas dokumentave, qendrën e tij e kishte në Cmibri domethënë në Xibër
Emri Cmibër mund të ketë kuptim sërish, apo siç thonë fshatarët e asaj ane Cipër-Xibër sepse edhe vendi i banuar, kalaja ishte sipër fshatit.
Sidoqoftë pritet në të ardhmen të zbulohen mjaft të fshehta, vendbanime e kala.

Kalaja e Cërujës
Ndodhet në fshatin Cëruje në rrëzë të malit Balgjaj që kufizohet me fshatin Patin, Berzhi, Plezhë e Bejn.
Renojat e kalasë thërriten nga banorët ”kalaja e Skënderbeut”.
Kjo kala ndodhet në rrugën kryesore që shkonte nga Petralba në Stellush dhe mbyllte atë drejtim.
Mendohet se është rindertuar në kohën e Skënderbeut dhe bashkë me kalatë e tjera në Mat, përbënte kompleksin fortifikues kundër ushtrisë osmane.

Kalaja e Shkopetit
Ndodhet mbi tunelin e sotëm në Shkopet, mbi digën e hidrocentralit.
Duke u nisur nga thyerja e terrenit nuk të shkon mëndja se pikërisht aty ka qenë një kala e vjetër ilire që mbyllte grykën e Shkopetit.
Në kala akoma nuk janë bërë studime të kualifikuara përveç disa kërkimeve individuale.

Kalaja e Bruçit
Në perendim të fshatit Prell e në veri të fshatit Bruç ndodhen vendbanimet ilire të lashta të Blazit, Nezirit, Këputës.
Aty ku bashkohen dy përrenjtë e Blazit e të Valit që janë degë të lumit Urakë, është vendi ku ka qenë ngritur një kala e quajtur nga fshatarët “Qyteza e Skënderbeut”.
Vendi është i gjetur që vetëm nga një drejtim mund të futesh ashtu si dhe në kalatë e tjera të ndërtuara në atë kohë.
Ky drejtim pasi fortifikohej me murë lihej vetëm një derë kryesore.
Muret në kala duken mirë dhe janë dukshëm të gjata dhë të gjëra.

Kalaja e Gurit të Bardhë(Petralba)
Ndodhet poshtë fshatit Guri i Bardhë dhe përmbi fshatin Fshat dhe është një kreshtë malore me lartësi 778.
Barleti per këtë kala thotë “Ky është një qytet në Mat i ndërtuar në majë të një mali, por që si trembet megjithatë, përveç urisë, asnjë fuqie armike. Kalaja e Gurit të Bardhë bashkë me atë të Skënderbeut në Varosh, kanë qenë dy qytetet kryesore të Gjon Kastriotit dhe nuk dihet për lashtësinë e tyre pasi edhe gërmime në rrënojat rreth e qark nuk janë bërë. Kjo kala nuk është larg nga ajo e Xibrit dhe ka ndonjë mendim se pas rrenimit të kalasë së Xibrit mund të jetë ngritur kalaja e Gurit të Bardhë.
Të dyja këto objekte, fortifikata të rëndësishme, ishin në rrëzë të rrugës kryesore Dibër-Qafë Murrizë-Durrës
Qyteza e Gurit të bardhë paraqiste interes të madh në kohën e principatës së Kastriotëve dhe për nga rëndësia vinte e dyta pas Stellushit.
Populli thotë se në këtë qytezë mbante familjen Gjon Kastrioti dhe se këtu ka lindur Skënderbeu.
Barleti thotë “në kalanë e Gurit të Bardhë kalonte verën e vjeshtën e shoqja e Skënderbeut. Në fund të shekullit të 15 dhe fillimi i shekullit të 16 , Guri i Bardhë vinte pas Shkodrës që kishte 282 shtëpi, Prizreni 557, Kruja 128, Gjirokastra 302, ndërsa qytetet më të zhvilluara si Elbasani, Berati nuk i kalonin 100 shtëpitë.

Kalaja e Skënderbeut në Varosh-Stellushi
Ndodhet në skajin verilindor të luginës së Matit afër fshatit Viq, kufi me fshatrat Shëlli, Vinjallë dhe Qafëmurrë.
Në dokumentat turke kjo kala quhej Istulush ose Stelush kurse banorët vendas përreth kalasë e quajnë Varosh ndërsa shkembin ku ka qenë e ndërtuar kalaja e quajnë Kalaja e Skënderbeut ose dhe kalaja e Varoshit.
Kjo kala dhe objektet përreth përbëjnë një qytet të lashtë dhe, janë kryer punime studimore nga një ekspedite arkeologjike e udhëhequr nga arkeologu i shquar Skënder Anamali i cili ka bërë dhe publikimin e këtyre studimeve.
Vërtetohet se nga gjysma e parë e mijëvjeçarit të fundit para erës së re, këtu ka patur një vendbanim të lashtë ilir.
Ekzistenca e qytetit që sipas gojëdhënave ishte mjaft i madh, tregon për lashtësinë e kalasë dhe tërë vendbanimit të fortifikuar.
Qyteti i Varoshit në bazë të gojëdhënave, toponimeve dhe terrenit, shtrihej që nga Pylla e Zezë e deri në fushën e Bunarit. Në anën lindore të këtij qyteti kishte pazarin dhe shumë vendbanime apo punishte për të cilat flasin toponimet e sotshme.
Ndersa nga ana e Qafe Murrës ishte kisha e Limoces jo fort larg qytetit të Varoshit
Marin Barleti kur flet për Stelushin thotë ” Edhe ky qytet megjithëse nga madhësia me të drejtë nuk mund të lavdërohet por nga mbrojtja natyrore e vendit, nga bukuria dhe shëndeti, me plot të drejtë mund ta çosh në qiell, është një mal në fushat e Matit, i lartë në mes të një lugine të bukur si të ishte vënë atje me qëllim.
Vetë qafa e këtij mali, e rrethuar për bukuri me mure , formon këtë qytezë.
Kjo kala luante një rol të rëndësishëm për mbrojtjen jo vetëm të luginës së Matit por të krejt territorit Mat-Tiranë-Krujë për të dalë në bregdet në Durrës.
Pra ishte një fortifikatë strategjike për të ndaluar vërshimet e ushtrive pushtuese që vinin nga ana e lindjes.
Këtë funskion kjo kala e kreu më së miri gjatë shumë periudhave por në veçanti gjatë kohës së Kastriotëve.
Kalaja e Skënderbeut në Varosh ishte dhe qendër e rëndësishme nga kalonin shumë rrugë, gjurmë të cilave gjenden edhe sot në mjaft sektore të veçantë si në Viq, Mbasdeje, Gur Lurë etj.
Arkeologu S.Anamali del në konkluzionet se - Kalaja e Skënderbeut ka qenë vendbanim ilir dhe ka patur vijushmeri banimi që në kohët e lashta. Në mesjetë në kohën e fuqizimit të bujarisë feudale vendase dhe dobësimit të Perandorisë Bizantine(shek,XIII-XIV) rreth kalasë u zhvillua një qytet mesjetar që u quajt nga otomanët Stellush dhe ka qenë selia e familjes së Kastriotëve.

Qendra e Arbërisë ishte Mati

Pas pushtimit të Ilirisë nga romakët, tokat u ndanë në provinca romake dhe administroheshin direkt nga Roma.
Por romakët me qëllim që të mos acaronin gjëndjen, në shumë krahina, fiset ilire i lanë të lira, të jetonin sipas zakoneve të tyre tradicionale.
Një ndër keto fise sipas gjeografit Ptolemeu ishte fisi ilir Albanoi të cilit Roma i kishte lënë të drejtën e vetëadministrimit të brendshëm!
Ptolemeu në një hartë të tij e shënon Albanoin afërsisht në trevat e sotshme të Matit.
Bashkësia fisnore e Ilirëve mes Dibrës dhe Durresit ishte bashëksia e fisit Albanoi.
Fisi Albanoi kishte dhe qytetin e tij me të njejtin emër, vendodhja e të cilit nuk është përcaktuar përfundimisht.
Profesor Dhimitër Shuteriqi thotë: ”Ka mendime që qendra e Arbërit të jetë Xibri ose Guri i Bardhë apo ndonje vend malor i luginës së Matit.
Përveç disa hipotezave, duke u nisur edhe nga harta e Ptolemeut si dhe nga përcaktimi që i bën shkrimtarja Ana Komnena, mund të flitet për ekzistencën e një qyteti Albanoi në afërsi të fshatrave Dukagjin, Prellë e Mcuc të Matit. Albanologët e mëdhenj Pedersene Prashnike thonë se emri Arba(Alba) është emër i lashtë i krahinës së Matit dhe emrin Arbani e nxjerrim në burmin vendas të kohës antike.
Një qytet mesjetar Alban ka ekzistuar, me 1332 ku e përmend Guielm Adae, kryepeshkop i Tivarit.
Ai qytet ekziston të paktën që me 1166 kur kemi një ”prior të Arbërit
Andrea prior Albanencis domethënë kreun e një qyteti të quajtur Alban.
Në shekullin e XI emri Arbër , Arbëresh filloi të përmendet jo vetëm brenda, por dhe jashtë vendit, ndërsa shkrimtarja Ana Komnena i përcakton afërsisht kufinjtë gjeografike të Arbërisë, sipas saj territori me emrin Arbër(Arbanoi, Albanoi, Albani) përfshinte krahinat që shtriheshin mes Durrësit e Drinit. Por dihet se mes Durrësit dhe Drinit është krahina e Matit, Mirditës(Ndërfandise siç i thoshin atëherë) edhe Kurbinit.
Studiues të ndryshëm duke bërë përpjekje për lokalizimin e principatës së Arbërit dhe qendrës së saj qytetit Alban, japin të dhëna se kjo principatë përfshinte Matin dhe se qendra e saj ishte Klosi.
Por ka edhe të dhëna që brenda peshkopatës së Stefanës(Shqefnit te sotshëm) gjendet katundi Arbas dhe pikerisht pranë fshatit Dukagjin të sotshëm.Ky fshat Arbas tashmë nuk ekziston, por ekziston në rregjistrin osman të vitit 1467.
Kjo zonë më vonë u zgjerua dhe bashkë me të u zgjeruan edhe kufinjtë territoriale të emërtimit Arbëri që arriten deri në Vlorë në jug e Pult në veri.
Rreth vitit 1107, kur në krye të Bizantit ishte pernadori Aleks Komneni, arbëreshët deshën të flakin tej zgjedhën shekullore të bizantinëve dhe një pjesë e tyre përkrahën normadët që ishin futur në Shqipëri kundër perandorit Komnen.
Ky perandor vendosi garnizone të forta për të mbrojtur kështjellat e grykat e Arbërisë. Por normadët me ndihmën e arbëreshëve sulmuan bizantët dhe shtinë në dorë grykat midis Krujës e Dibrës, domethënë grykat e Matit të sotëm.
Pra krahina e sotshme e Matit ishte qendra e Arbërisë.
Aty nga viti 1110 perandori Komnen vendosi sundimin e tij dhe përzuri normanët, por arbëreshët perfituan disa të drejta vetëqeverisëse, të cilat bënë të mundur më vonë të fuqizonin ato derisa aty nga shekulli i XII(1180) njihen emrat e 15 bujarëve të Arbërisë si Jonen Marku, Lek, Sernel, Palt etj që janë emra shqiptarë dhe emra fetarë si Dhimitër, Andrea, Pal, Aleks etj që gjenden të gjithë në rregjistrin osman të vitit 1467 të vilajetit të Matit.
Nga fundi i shekullit të XII njihet sundimtari i principatës së Arbërisë, Progoni(1190-1199) i cili pati dy djem , Gjin dhe Dhimitrin.
Pas Progonit sundimin e principatës e mori i biri Gjini(1199-1208)
Arbëreshët nën udhëheqjen e Gjinit, në vitin 1204 morën pjesë në kryqezatën e 4 që nën nxitjen e Ppaes e të perandorit të Gjermanisë e të Venedikut shembën perandorinë bizantine.
Në atë kohë principata e Arbërisë u rrit ndjeshëm.
Ajo tani kishte dhe kryepeshkopatën e Arbërisë me qendër në krujë, që përfshinte tër kishat e Matit, Nderfandit, Kurbinit etj.
Principata e Arbërisë kishte si fqinj të saj në jug Despotatin e Epirit, në lindje mbretërinë bullgare, në veri e verilindje mbretërinë e Rashes dhe në perëndim ishte Republika e Venedikut.
Pas vdekjes së Gjinit vendin e zuri i vëllai i cili kishte për grua mbesën e perandorit bizantin Aleksit të III. Nën udhëheqjen e Dhimitrit principata e Arbërit njohu një ngritje politike dhe ekonomike.
Prej vitit 1257 deri me 1259 për dy vjet me rradhë vazhdoi kryengritja e madhe e arbëreshëve kundër bizantit që u përhap që nga Durrësi, Ohri, Dibra e Matit dhe i përzunë garnizonet bizantinë.
Në shekullin e XIV kuptimi gjeografik i Arbërisë arriti në veri deri në Ulqin e Tivar, ndërsa në jug përfshinte Çamërinë deri në Arte.
Përkufizimi gjeografik i Arbërisë që bën Ana Komnena përkojnë me zotërimet e Gjon Kastriotit.
Kjo përforcohej edhe po ti shtojmë edhe përkatësinë e krypeshkopatës që ishte në Krujë si dhe përkatësinë e kishave dhe territoreve që përmendet në letrën që Gjon Kastrioti i dërgonte me 1407, Senatit të Venedikut e ku thuhej se ”kisha ka 800 vjet që është në tokat e mia.
Por më vonë pushteti bizantin u forcua dhe u rivendos prapë në Arbëri, megjithatë Arbëria vazhdoi të ruante një farë autonomie dhe të sundohej nga sundimtarë arbëreshë.
Në një dokument të vitit 1266 thuhet se njëri prej tyre Andera Urani qe me origjinë nga Mati.
Pas vitit 1272 në Arbëri erdhën Anzhutë nga Italia e Jugut dhe e shpallën e Arbërine mbretëri nën Karlin e I Anzhu me qendër në Durrës dhe kryen disa luftime kundër pushtetit bizantin derisa me 1286 u përzunë dhe Arbëria ra përsëri nën sundimin bizantin.
Në Arbëri qenë forcuar shumë feudalët vendas.
Të tillë qenë Arianitët, Muzakët, Topiajt, Dukagjinët, Blinishtët, Skurajt, Ionimët etj.
Rreth vitit 1374 e gjithë Arbëria ra nën sundimin e serbëve të Stefan Dushanit duke i dhënë fund sundimit bizantin në Shqipëri prej afro 9 shekuj e gjysëm.

Rregjistrimi i Popullsisë së Matit nga Osmanët

Rregjistrimi i popullsisë së Matit është nxjerrë nga disa rregjistra osmane dhe i perkthyer nga Selami Pulaha ne librin lufta ”shqiptaro-turke” në shekullin e 15
Defteri është i sanxhakut të Dibrës ku përfshihen vilajeti i Dibrës së sipërme, së poshtme, Gollobordës, Cermenikës, Matit , Urakës, Kurbinit, Krujës dhe Bendes.
Treva e Matit ka qenë e ndarë në tre pjesë
Vilajeti i Matit, i Dhimiter Ionimës dhe në Vilajetin e Urakës.
Ky rregjistrim ka qenë bërë me qëllim që osmanët të vilnin taksat në fshatrat që pushtonin.
Rregjistrimi u bë në kohë të vështira, ku Sulltan Mehmeti i II-të në krye të gjithë forcave perandorake hyri në Shqipëri në maj të 1446-s.
Pushtuesit osmanë u përpoqën të vendosnin përfundimisht pushtetin e tyre në ato zona, duke kryer rregjistrimin e tokave të cilat ja aneksuan Sanxhakut të Ohrit.
Por Skënderbeu pas një riorganizmi të shpejte i sulmoi turqit dhe i përzuri përsëri në prill të 1467-s.
Në këtë defter thuhet se u gjendën vende të shkreta, fshatra të braktisura dhe popullsia kishte shkuar në male për ti shpëtuar rrënimeve ose për të luftuar.
Gjatë fushatës ushtarake, sipas autorëve turq, pushtuesit gjatë vitit 1446, masakruan afro 15 mijë veta, ndërsa gjatë fushatës së vitit 1467, masakruan 8 mije banorë
Të dhënat për vilajetin e Matit dhe të Urakës, janë përmbledhur në këtë vëllim, me qellim për tu sqaruar më mirë.
Rregjistri përmban emrat e kryefamiljarëve, në bazë të cilëve, bazohet edhe numri i shtëpive.
Mendohet se çdo familje kishte 5-7 vetë
Me studimin e saktë të defterit del se shumë fshatra ishin të braktisura.
Ky defter ka vlera të mëdha historiko-shkencore, sepse na jep të dhëna, jo vetëm për numrin e fshatrave, emrin e tyre, emrat e banorëve që banojnë në këto treva por edhe gjendjen ekonomike të tyre e pasuritë që zotëronin.
Pas lufterave legjendare prej një çerek shekulli që zhvilloi Skënderbue, Shqiperia ra nën sundimin osman, të cilët vranë e rrënuan deri në themel tërë trevat e Skënderbuet, por sidomos kryeqendrën e saj, zemrën e shtetit të tij që ishte Mati.

Shënim Mund të lexoni librin e Selami Pulahës për të ditur më shumë për Matin dhe popullsinë e saj"
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Burreli, qyteti me më shumë viktima në '97
Gjergj Marku

Qyteti i Burrelit, statistikohet si vendi, ku pati vrasje të shumta, sidomos gjatë vitit 1997-78 dhe në vazhdim. Vetëm gjatë periudhës '97-'99 numërohen mbi 200 të vrarë, kryesisht në moshë të re, 20-25 vjeç. Kësisoj u ngritën dhe “lapidarët” përkujtimorë, ku familjarët çonin një tufë lule, cigare sipas zakonit a tjetër gjë që i shenjonte menjëherë në sytë e qytetarëve, por duke dhënë dhe një shije të rëndë vdekjeje. Nisur nga kjo, u pa më e udhës, që e gjithë kjo histori të kujtohet si një e shkuar e afërt e hidhur, që i ndodhi këtij qyteti, siç e ka cilësuar ushtaraku Kol Ndreka, dalë në pension, përmes një botimi me kujtime “Burreli, 800 ditë pa shtet”. Ditari i Kol Ndrekës, ushtarakut në pension, sjell përjetime të vërteta, të ngarkuara me dhimbje dhe trishtim për ato ditë tragjike, që po kalonte Burreli që nga marsi i '97-s e më tej, për afro 3 vite. Autori ka sjellë, thuajse ditë pas dite, atë çfarë ka parë me sy e dëgjuar me veshët e tij, në ato net tmerri në këtë qytet, si askund në Shqipëri. Për tre vjet askush nuk po kujtohej se çfarë po ndodhte në qytetin, që në bri të tij kishte dhe një burg të sigurisë së lartë, ku mbaheshin kriminelët më të rrezikshëm të vendit dhe që u liruan sa hap e mbyll sytë. Dhe armatosjen e parë e bënë pikërisht në Burrelin e militarizuar për të vazhduar më tej aventurën nëpër Shqipëri. Në një farë mënyrë 70- vjeçari ka qenë “gazetari i heshtur”, që e ka qëmtuar faktin, ngjarjen, fenomenin ditë pas dite. Në ditarin e tij, Ndreka i është shmangur punës së hetuesit apo gjykatësit, duke mos dhënë emra të vrarësh apo vrasësish. Vrasjet e panumërta, që dhe sot e kësaj dite, “nuk kanë autorë(!)”, shpesh herë të duken të pabesueshme, por shifrat janë kokëfortë. Nëse Mati i dha luftës Nacional Çlirimtare 50 dëshmorë, por nuk u vra asnjë fëmijë, në këto “800 ditë të çmendura”, u bënë kurban mbi 200 të vrarë në lule të moshës. Në këtë luftë absurde, shënohet vrasja e 30 fëmijëve. Disa “të shkrirë” në tunelet e barutit, të tjerëve iu bë shtati copë e grimë nga minat kundërtanke. Dhjetëra të tjerë ecin rrugëve të shkatërruara të Burrelit, dikush pa duar, dikush pa këmbë, e dikush pa sy... Shënimet kanë vazhduar deri në janar-mars 2001, kur intensiteti i vrasjeve kishte rënë sadopak, por vijonte sërish. Më tej autori thotë se nuk më bënte dora të shënoja më tepër, me shpresën se diçka do të ndryshonte në jetën e këtij qyteti, ndërkohë që edhe ai si shumë bashkëqytetas të tij kishte bërë gati rrobat për t'u dyndur për Tiranë me gjithë familje. Për lexuesin në fund shënon “Të mos harrojmë”, duke sjellë në vëmendje shifrën e dhimbshme të humbjes së 200 jetëve nga armët e zjarrit pas '97 në këtë rreth. Mbi 1000 njerëz të plagosur e të sakatuar, 45 mijë armë të grabitura në garnizon, një faturë dëmi sipas Ministrisë së Mbrojtjes me një vlerë 3 miliardë e 200 milionë lekë të reja. Megjithatë, tek sheh se janë ngritur biznese të reja, pallate, dyqane moderne, njerëzit kanë dalë në rrugë, autori thotë se Mati, do t'i kthehet krenarisë së dikurshme. Jo thjesht si një kureshtje, por për të parë çfarë sjell papërgjegjshmëria e një politike dhe çmenduria kolektive, gazeta do të botojë dis copëza të këtij ditari, të paeksploruara nga shtypi përgjatë këtyre 6 viteve.

Lapidar i Zhakut 13- vjeçar
Nga trotuari i rrugës kryesore u hoq dhe lapidari që përkujtonte Zhakun 13- vjeçar. Ai ishte dhe viktima e parë e asaj që ndodhi në mes marsin e vitit '97. .. Zhaku u vra në 13 mars, një ditë pas hapjes së depove dhe një nate të gjatë me krisma. Në trotuarin para farmacisë së qytetit, një fëmijë rrinte ulur, duke mbllaçitur një copë bukë të sapoblerë. Një dorë krimineli zbrazi mbi të pafajshmin e vogël një karrikator të tërë kallashnikovi. Si duket, qe thjesht provë shenje! Vrasja me bukë në gojë, thonë gojëdhënat e vjetra, është shenjë, që ndjell ardhjen e një të zeze të madhe.

“Otranto” e Qafë Shtamës
29 prill 1997. Pa filluar mirë muzgu malet e Qafë Shtamës u lëkundën. Drejt tuneleve të municioneve, ku dilte tym, vrapuan banorët e Selitëz. Çfarë ndodhi? Kobi u morr vesh rreth orës 21.00, ku 23 djem e vajza të fshatit, u përzhitën brenda në tunel. Ishin tunele prej 30 vitesh të mbushur me municione. Kishin ardhur që larg njerëz të interesuar për gëzhojat, kontrabandistë nga Durrësi, Dibra etj. Ata u binin borive të makinave për të lajmëruar në të hyrë të fshatit se kush kishte gëzhoja për të shitur. Kjo punë kishte kohë që vazhdonte, por atë natë mjaftoi një pakujdesi, një çakmak, qiri a shkrepse brenda në tunel, që të realizohej eksplozioni.

Gjak në Ditën e Fëmijëve
1 qershor 1997. Një bombë e fuqishme tronditi pallatet në afërsi të stadiumit të qytetit. Qindra banorë u mblodhën aty ku tymi e pluhurat ishin ngritur më lart se pallatet pesëkatëshe. Ç'të shihnin, dy fëmijë të copëtuar dhe një tjetër i plagosur rëndë. Janë vrarë moshatarët e nipit tim, Besarti dhe Adisi. Një nënë mblidhte copat e të birit, pasi e njeh nga një shenjë rrobe, që i kishte mbetur. Si duron vallë kjo zemër nëne?!... Shumë burra mbyllin sytë për të mos e parë këtë skenë makabër. Kush e vrau këtë ditë-gëzimi për fëmijët? Heshtje! Ç'të bëjmë? Pijmë lotët tona...

Tre të vrarë në një orë
Qershor 1997. Rreth orës 9 të mëngjesit, disa breshëri automatiku, bënë që në pak minuta qyteti të boshatiset i tëri. Siç u mësua më vonë, ky paska qenë një atentat i vërtetë, që brenda pak minutash mori tri jetë njerëzish, duke e larë në gjak qytetin tonë për të gjashtën herë që nga 12 marsi. Drejtësia ka më se 15 ditë që nuk funksionon. Prokurorët, hetuesit e gjykatësit luajnë bilardo me dyer të mbyllura në mes të ditës. Them se ata e marrin vesh të fundit se kush u vra a u plagos në qytet. Asnjë raport e këqyrje vendi nuk bëhet. Vrasje pa autorë, me siguri nëpër dosje!...
Në një pellg gjaku, gomari me të zotin

Fshatari shkon në pyll për të ngarkuar gomarin me dru. Para i del i riu me kallashnikov dhe i thërret:
Zbrit nga gomari, ta provoj, a e shpon plumbi! Pronari i kafshës këtë fjalë të bashkëfshatarit të tij e merr për shaka dhe nuk zbret. Por trimoshi nuk e përsërit më tej llafin, i drejton grykën e vdekjes dhe kënaqet kur sheh se si përpëliteshin të mbytur në gjak i zoti së bashku me gomarin, njeriu me kafshën...


Kufomat e natës

Ulurima e një njeriu në oborrin e pallateve afër gjimnazit të qytetit, bëri që njerëzit të dilnin në dritare. Afër një shtëpie përdhese ishte gjetur kufoma e një djali adoleshent, brenda pak minutash u mblodhën shumë njerëz. Dikush tha se është gjetur dhe një kufomë tjetër në cep të stadiumit të qytetit. Kufoma që kanë mbetur tërë natës jashtë, pa njeri të gjallë afër. Kufoma që u marrin erë qentë endacakë të natës...

Atentati i shtatë

26 tetor 1997. Në qendër të qytetit, midis qindra njerëzve, që ecnin secili në punën e tij, u bë atentati i shtatë i përgjakshëm. Në afërsi vetëm pak metra larg nga njëri tjetri, u vranë dy njerëz. Përse?! Na janë lodhur nervat me këto vrasje. Gojëdhëna e vrasjes së fëmijës me bukë në gojë, po del në të vërtetë. Ajo po ndjell vdekje e vdekje...

Urime të përlotura
Sonte është nata e 31 dhjetorit 1997. Dy qytete duken pranë e pranë njëri-tjetrit. Qyteti i të gjallëve, që ka pjesërisht drita dhe “qyteti i të vdekurve”, që vezullon sikur aty të ishte ulur një copë qiell me yje të dendur. Mijëra qirinj çajnë tisin e kësaj nate pus. Aty ku janë varret e fëmijëve të vrarë, janë ndezur më shumë qirinj. Janë vënë aty karamele dhe lodra...

Vrasja për lojë e shokut
2 janar 1998. Pas një nate me krisma të Vitit të Ri, dy djelmosha kanë dalë për të luajtur së bashku. Njëri prej tyre zbraz karrikatorin e automatikut në shesh të qytetit, dhe duke menduar se ishte shkrehur i tëri, ia drejton shokut për shaka. Por fisheku i fundit ishte ruajtur nga “karrikatorja e zezë”, që solli vdekjen e 22- vjeçarit. Kjo vrasje e sotme shënon dhe muranën e tetë të gjakut në qytet.

Bombardimi i rëndë
22 janar 1998. Një bombardim i rëndë i çuditshëm vazhdoi sot për dy orë mbi qytet dhe fshatrat e luginës së Matit. Disa predha të artilerisë së rëndë, që ishin vënë në ruajtje në ofiçinën e ish-repartit të Suçit, u kishin vënë zjarrin, dhe po shpërthenin çregullisht gjithandej. Falë fatit që nuk ishte një e shtënë në shenjë, se do të rrafshohej qyteti. Banorët ishin strehuar nëpër tunelet e Enverit...

Shpërngulja e madhe
Lajmërimet kanë mbushur gjithandej vitrinat për shitjen e shtëpive, edhe çmimet janë ulur. Shumë familje, përfshirë dhe deputetin më të ri të zonës, janë shpërngulur drejt Tiranës a Durrësit. Qyteti po braktiset. Vetë qyteti është zhveshur nga lulet e pemët, trotuaret, lulishtet po zhbëhen...

Më e bukura e Shqipërisë...

Në prag të 1 vjetorit të “marsit të zi”, juria e Mis Shqipërisë kurorëzon si Mbretëreshë të Bukurisë Shqiptare, vajzën nga Mati, Eldona Elezi. Bukuroshja matjane u tregua e denjë për Kurorën e Bukurisë. Shtati i saj si selvi i pati lezet, edhe fjala e thjeshtë, krenaria e natyrshme. Lajmi u përshëndet edhe kësaj radhe me qindra zbrasje armësh. Qofshin të shtënat e fundit. Por nuk besoj. Më kujtohet Zhaku i vrarë me bukën në gojë!...

Varri i së panjohurës

2 prill 1998. Diku sipër fshatit Komsi u gjet rastësisht kufoma e një vajze të masakruar deri në shkallën e pamundësisë së identifikimit. Qeni i dhive e gjeti atë. Është rasti i parë i një lloji të tillë vrasjeje në këtë zonë.
Ku do të jetë rrëmbyer e pafatja vajzë? A do të ketë prindër? Kush e masakroi? Shkova të nesërmen bashkë me dy shokë tek varri i të panjohurës. U çuditëm! Gjatë natës, dikush fshehurazi kishte vënë lule, shumë lule. Them se dikush e ka njohur atë vajzë, por nuk ka guxuar të flasë...

Letër Qeverisë

14 maj 1998. Dy ditë më parë prej Burrelit drejt Tiranës është nisur një letër për Presidentin, Kryeministrin dhe Ministrin e Rendit. E kanë dërguar atë veteranët. “Kaluan 14 muaj e në këtë qytet nuk është vënë rendi e qetësia”, shkruhet atje. Janë bërë 20 vrasje në qytet dhe 57 plagosje. Asnjë natë e ditë nuk ka kaluar pa krisma. Kriminelët sundojnë qytetin në sy të policisë. Ju lutemi, kushtojuni Burrelit, ai po zhbëhet...”.

Pranoj varrin dhe kurrë në duart tuaja!...

Është 17 maj 1998. Në portën e një familjeje troket një dorë. Ditë më parë familjes i ishte kërkuar të paguante për “cubat e natës”, përndryshe do t'i merrej vajza. Ata nuk kishin gjetur dot zgjidhje, dhe kishin kërkuan të lajmëronin djemtë në emigracion, por vajza kishte ndërhyrë duke thënë se do ta zgjidhte vetë këtë gjë, që të mos i shpinte vëllezërit në gjak.“Hapeni se e shqyem derën, dëgjoheshin zërat!”. Vajza rrotulloi çelësin e portës. Pesë maska-ujqër rrinin në derë të gatshëm. “Më doni mua, foli vajza e përflakur në fytyrë?! Ja ku jam. Hyj në varr e në duart e tuaja nuk bie! Kapobanda pa se nën mëngën e vajzës qëndronte një granatë gati për të plasur. Ikën duar bosh. Një legjende nusesh shqiptare. Mbase, që në lashtësi.

Vrasja e ruajtësve të rendit

20 maj 1998. Mbrëmë rreth orës 21:00, në vendin e quajtur Kthesa e Kongrazhdit, tre kilometra larg qytetit, u vranë dy ruajtës të rendit, Sabri Neli e Baftjar Hasani. Kronologjia zyrtare e ngjarjes flet për atë se dy efektivat kanë shkuar në atë orë të vonë për të percjellur një shokun e tyre polic, dhe në kthim janë përballur me breshërite e kallashnikovëve. Këtë vrasje shtypi dhe opinioni e vlerësojnë si vepër gjakatare të dorës së kontrabandës së ferrokromit.

U vra ai që shkulte vdekjet
16 mars 1998. Kapiteni i parë Flamur Radani, banor i Burrelit dhe efektiv xhenier, kishte ditë që me një grup oficerësh dhe civilësh, punonte për pastrimin e terreneve nga minat dhe predhat e paplasura të marsit '97. Përditë e më shumë shkulte vdekjen që ndillej për njerëzit. Por një ditë qershori, ndodhi ajo që thuhet, xhenierët vetëm një herë gabojnë. Një prej minave e kishte rrëmbyer në lulen e moshës.

Atentat në mes njerëzve
Tetor 1998. Ishte ora 09.00. Dy djem të hipur mbi një motoçikletë kaluan mes qytetit. Askujt nuk i shkonte mendja se 200 qind metra më tej do të ngjiste gjëma. Kaluan pak sekonda dhe breshëritë e kallashnikovëve bënë që rrugët të boshatiseshin nga njerëz të lebetitur. Kalimtarët kishin vënë re në qoshe të pallateve disa njerëz me maska dhe i kishin pandehur për njerëz të rendit. Por sapo janë afruar djemtë me motor, ata kanë hapur zjarr mbi ta duke i masakruar. Vrasësit kanë shkuar në qejf të tyre dalëngadalë. Ka qenë rastësi, që nuk u vranë dhjetëra të tjerë në atë atentat në mes qindra njerëzve.

Bingoja e përgjakur
4 nëntor 1998. Sot rreth orës 18.00 në bingon që ndodhet në mes të qytetit, aty ku kishte dhjetëra njerëz, ka hyrë një njeri me maskë dhe kallash nën mëngën e xhupit. Pasi ka vështruar tërë sallën, i është drejtuar një mësuesi, që kishte në tavolinë biletën e fatit. Nuk i ka thënë asnjë fjalë, por i ka zbrazur në gjoks disa plumba, që nuk e lanë të merrte më frymë. Gjaku i mësuesit ka skuqur dyshemenë. Njerëzit janë zhdukur në panik, ndërsa vrasësi ka dalë qetësisht andej nga ka ardhur duke kaluar fare afër vendit ku rrinte një polic i komisariatit, në kryqëzimin kryesor.

Maskat zgjerojnë pushtimin
22 dhjetor 1998. Maskat e kanë zgjeruar ndjeshëm zonën e pushtimit. Sot ato u bënë më të guximshme e profesionale. 15 grabitje të bujshme janë kryer gjatë këtyre 12 muajve. Grabitje në çdo segment të rrugës, në çdo orë. Grabitje, plagosje, vrasje nëpër furgonë e makina të tjera që kalojnë në këtë rrugë.

Pastrueset e qytetit gjejnë një kufomë

28 janar 1999. Sot në mengjes disa punonjëse të pastrimit të qytetit, janë tmerruar kur kanë gjetur në qoshe të rrugës një kufomë të rrëzuar në rrëzë të murit të një apartamenti. Krismat që u dëgjuan mbrëmë e kishin bluar shtatin e tij. Kishin vrarë rojen e dyqaneve, babain e tre fëmijëve, burrin e urtë të lagjes, hallexhiun që për bukën e fëmijëve ka qëndruar netë të tëra pa gjumë, pa ngrohtësinë e vatrës familjare. Është e katërta vrasje në këtë kryqëzim.

Letra e dytë
30 janar 1999. Sërish veteranët i drejtohen autoriteteve më të larta shtetërore, duke u thënë se Burreli po kalon 680 ditë pa shtet. Janë vrarë 40 persona, aksi Milot-Burrel është bërë tmerri i kalimtarëve, në qytet janë grabitur 20 banesa qytetarësh. Këtu gjithçka kontrollohet nga bandat. Nuk zbulohet asnjë autor krimi. Dyshohet se disa pjesëtarë të efektivave blu, janë të lidhur me kriminelët dhe bandat. Lutemi, na ktheni shpresën e jetës!...

Një plumb godet tre njerëz

6 shkurt 1999. Tek po vizitohesha në spital, dikush më rrëfen për një grua, që ishte aty në radhë për vizitë. Feridja vijon të rrëfejë vetë: “Isha në shkallët e hyrjes së apartamentit tim, bashkë me djalin dhe vajzën. Ndodhesha pak më lart se fëmijët. Krisën armët, ndieva një plumb që më shpoi tej e tej këmbën. Po ai plumb godet djalin dhe vajzën. Ngeli në shtatin e kësaj të fundit, vajzës”. Nëna e plagosur harroi dhimbjen e saj dhe rroku në krahë të dy fëmijët për t'i dërguar në spital.Tani që kanë kaluar aq kohë, ajo flet me respekt për mjekët, që ua shpëtuan jetën. Një plumb që ruhet si kujtim i kohës pa shtet...

Fëmijët dhe granata

13 shkurt 1999. Plasi një granatë në afërsi të stadiumit të futbollit. Banorët aty afër dolën prej pallateve dhe u sulën drejt vendit të ngjarjes. Ç'të shohin, 5 fëmijë të shtrirë të mbytur në gjak. Ulërimat e tyre të rrënqethnin mishtë. Është dashur vite për t'i rigjeneruar edhe nëpër klinikat jashtë vendit.

Gjuha :: Emërtimi i shqiptarëve ndër shekuj


Prof. Shaban demiraj: Gjithësesi, duhet pranuar që kjo çështje është më e ndërlikuar nga sa mund të duket në një vështrim të parë dhe prandaj kërkon hulumtime të mëtejshme.

25. Fjala e prejardhur shqip-tar ndeshet një herë të vetme tek Kuvendi i Arbënit i vitit 1705; "...a dinë mirë gjuhën e shqipëtarëvet...(f.76). Por edhe këtu përdoret më shumë fjala më e vjetër arbënesh, me sa duket, nën ndikimin e traditës së shkrimtarëvë veriorë. Edhe Thunmanni në veprën e tij të vitit 1774, f.243, e përmënd emrin shiptar: "Albanët e quajnë veten skipatar, por burimin e kësaj fjale ata nuk e dinë". Këto dy burime mjaftojnë për të vërtetuar se në shekullin XVIII emri shqiptar ishte në përdorim të gjallë si në Shqipërinë e Veriut ashtu edhe në atë të Jugut, ç’ka parakupton që kjo fjalë të jetë krijuar të paktën, një a dy shekuj më pare [44]. Gjithsesi, etnonimi shqip-tar është krijuar relativisht vonë (shih edhe § § 30-33).

26. Siç u vunë në dukje tek § 24, emri i prejardhur shqip-tar është krijuar duke i shtuar prapashtesën -tar ndajfoljes shqip. Në përdorim ndajfoljor fjala e parme shqip ka zëvëndësuar fjalën e prejardhur arbën-isht/arbër-isht [45], që është formuar rregullisht nga emri Arbën/Arbër me prapashtesën -isht, ashtu si gegëni-sht, toskëri-sht, çamëri-sht, itali-sht, frëngji-sht, spanj-isht etj. Por, ndërsa tema ndajfoljore shqip shërben në disa togfjalësha edhe si mbiemër, ndajfolja arbën-isht/arbër-isht nuk shërben edhe si mbiemër; në këtë funksion shërbente fjala e prejardhur (i) arbënesh/arbëresh P.sh. të krahasohet togfjalëshi i sotëm gjuha shqipe me gjuha e arbëneshe të Budit, Bardhit e Bogdanit (shih § 14) [46]. Por përdorimi i fjalës shqip si mbiemër është historikisht dytësor dhe i kufizuar me një numër të caktuar emrash si: gjuha shqipe, fjala shqipe, libër shqip, shkolla shqipe e ndonjë tjetër rast i këtij lloji, si letërsia shqipe. Për më tepër kjo fjalë me funksion mbiemror është përdorur më parë në formë të ngurosur, siç na dëshmojnë, ndër të tjera, titulli i gramatikës së Sami Frashërit (1886): Shkronjëtore e gjuhës shqip dhe ai i alfabetares së Stambollit (1879): Alfabetare e guhësë shqip.

27. Ndajfolja shqip dokumentohet për herë të parë tek autorët e vjetër të Veriut, por edhe tek ata kjo ndeshet rrallë. Kështu tek Buzuku ajo ndeshet vetëm një herë në f.XXV: ...që vjen me thashunë shqip.... kurse tek Budi e gjejmë të përdorur katër herë: Shqip të mundënj me rrëfyem/ndonjë kankë të re...(DC 220). O për ma të madhe devocione e ngushëllim të popullit shqip të na thotë mbë këtë arësye....;....ndo shqip tue ia thanë, t’i thoetë se...;... ani mbasi të kietë dhanë të rrëfyemtë, që quhetë...o shqip o për letërë ta die...(RR 74, 85, 96) [47]. E gjejmë të përdorur një herë të vetme edhe në parathënien e veprës së Bogdanit : ...tue pasunë bam ende aj një gramatikë fort të godiçime latin e shqip, si dhe në vjershën e Luka Bogdanit kushtuar Pjetër Bogdanit dhe botuar në veprën e këtij: Shqip, latin e taljani gërqisht ende dalmati, jevreisht e arapi, armenisht ende siri. Por në Fjalorin e Bardhit (1635) fjala shqip nuk është përdorur asnjë herë, megjithëse rasti për ta përdorur, nuk ka munguar (shih shënimin 45). Kurse tek Kuvendi i Arbënit (1705), ku gjejmë të përdorur Arbëni, Arbënisë (f.10, 76) në vend të ndajfoljes arbënisht përdoret fjala shqip [48]. Fjala shqip nuk ndeshet as tek arbëreshët e Greqisë dhe të Italisë, të cilët përdorin ndajfoljen arbërisht (shih §§ 17, 23 dhe 26). Nga ana tjetër, do shënuar se fjalën shqip e gjejmë në Divanin e Nezim Frakullës (1685-1780): Këtë divan e zura shqip (shih Myderizi 1954,64). E kjo është një tjetër dëshmi për përdorimin relativisht të hershëm të kësaj fjale edhe në viset jugore të truallit shqiptar.

28. Duke qenë se përdorimi ndajfoljor i fjalës shqip në vend të arbërisht nuk ka qenë në përputhje me formimin ndajfoljor të këtij tipi, lind vetiu pyetja se cili ka qenë kuptimi zanafillës i kësaj fjale dhe si e ka marrë ajo kuptimin, që ka bërë të mundur zëvendësimin e ndajfoljes arbënisht/arbërisht. Gjithashtu edhe etimologjia e kësaj fjale mbetet për t’u diskutuar. Me sa duket, fjala shqip në zanafillë ka pasur kuptimin e ndajfoljes qartë, hapur, troç dhe vetëm më pas ka marrë kuptimin e ndajfoljes arbën-isht/ arbër-isht, të cilën dalëngandalë edhe e ka nxjerrë jashtë përdorimit. Rrethanat në të cilat ndajfolja shqip e ka marrë kuptimin e sotëm nuk janë të qarta. Sidoqoftë, në këtë rast do të ketë ndodhur diçka e ngjashme (por jo e njëjtë) me atë që ka ndodhur me fjalën gjermane deutsch, të përdorur si mbiemër, si emër dhe si ndajfolje. Kjo fjalë e vjetër gjermanike në gotishte del me trajtën thiuda dhe me kuptimin "popull, fis". Kurse aty midis shekujve VIII-X në gjermanishte ajo del me trajtën diutisk dhe me kuptimin "popullor". E përdorur bashkë me emrin gjuhë ajo ka marrë më në fund kuptimin e gjuhës gjermane, si gjuhë popullore në kundërshtim më gjuhën latine (shih edhe § 2). Kështu mund të mendohet që në shprehje të tipit Ma tha shqip (=hapur troç, qartë), foli shqip (=qartë, hapur) [49] etj., fjala në shqyrtim ka marrë dalëngadalë kuptimin e fjalës arbën-isht/ arbër-isht, të cilën më në fund e ka zëvendësuar plotësisht gjatë këtyre shekujve të fundit. Por ky proces zëvendësimi, me sa duket, do të ketë nisur qysh në periudhën parashkrimore, për ç’ka na dëshmojnë veprat e autorëve të vjetër të Veriut.

29. Për burimin e fjalës shqip janë shprehur mendime të ndryshme. Sipas një mendimi mjaft të përhapur ndër disa autorë shqiptarë [50], kjo fjalë është lidhur me emrin e shpendit të shqipes, shqiponjës, d.m.th. si gjuha e shqipes, e shqiponjës. Një shpjegim i tillë nuk del i argumentuar. Të kihet parasysh edhe fakti se në veprat e autorëve të vjetër të Veriut, tek të cilët ndeshet ndajfolja shqip, emri i shpendit shkruhet me /-y-/: shqype. P.sh tek Buzuku: ...aty të mbëlidhenë edhe shqypetë (f.LXXXII (=92)/bis) .....e faqenë e shqypesë (f.L XXXII(=102)/bis); te Bogdani:.... as dheu si s(h)qype nalt qëndron e ri (Pjesa I, I /IV/4). Të kihet parasysh edhe Bardhi (f.59): miluus, nibbio =shqypeja (shih për këtë edhe Çabej: 1975,V,70). Nuk i qëndron kritikës as shpjegimi i Meyer-it (1891,411), i cili fjalën shqip e trajton tek folja shqip-onj (=kuptoj) dhe këtë e merr si huazim nga latinishtja excipio (=ndjej, dëgjoj). Këtë shpjegim e kundërshton me të drejtë Çabej (1975,V,70). Për më tepër, folja shqipoj "them shkoqur, shqip" është një fjalë e prejardhur nga shqip dhe s’duhet të jetë as e vjetër, as e përhapur në mbarë truallin shqiptar. Pra burimi i fjalës shqip mbetet i errët e kjo rrethanë mund të merret edhe si një dëshmi për vjetërsinë e saj. Gjithsesi, një gjë është e sigurt dhe pikërisht dokumentimi më i hershëm i ndajfoljes shqip (shih § 27) në krahasim me atë të fjalës së prejardhur shqip-tar. E një fakt i tillë duhet mbajtur parasysh, kur diskutohet çështja e zëvendësimit të etnonimit më të hershëm (i) arbën-esh/ (i) arbër_esh me emrin shqiptar, që është një krijim relativisht i vonë (shih § 25).

30. Për zëvendësimin e etnonimit më të vjetër (i) arbënesh/ (i) arbëresh me emrin shqiptar të gjithë studiuesit e pranojnë se një dukuri e tillë ka ndodhur gjatë shekujve të fundit. Madje, disa prej tyre e kanë lidhur një zëvendësim të tillë me përhapjen e islamizmit në Shqipëri gjatë sundimit turk. Kështu p.sh e ka shpjeguar këtë dukuri O. Myderrizi (1965,164), i cili e lidh zëvendësimin e emrit të mëparshëm arbëneshë/arbëreshë me emrin shqiptar, sepse: "Emri i vjetër nuk tregonte vetëm kombësinë, po edhe besimin. Me ndërrimin e besimit u ndje nevoja edhe e ndërrimit të tij. Emri i ri shqiptar që u përshtat si emër kombëtar bazohej në gjuhën, në një nga elementët kryesorë të kombësisë. Ky emër mund të jetë përdorur si emër kombëtar nga myslimanët e parë shqiptarë që në shekullin XVI, por këta mbasi ishin të pakët nuk ia imponuan dot shumicës". Kurse Aleks Buda (1986, I, 149), pasi bën fjalë për luftën e gjatë të krahinave të ndryshme të Shqipërisë kundër pushtuesve osmanë dhe për kontradiktat klasore të papajtueshme midis masave popullore dhe pushtuesve, pohon: "Kjo ndeshje ballore e gjatë dhe masive e masave popullore me të huajte pjegon një dukuri në dukje të habitshme etnogjenetike: është pikërisht mbas kësaj periudhe lufte që ne vërejmë të kalojë në radhë të dytë emërtimi i lashtë etnik arbën dhe të zëvendësohet dora-dorës më një emër gjithashtu me rrënjë të lashtë shqiptar, me të cilin kjo kombësi e veçon veten nga pushtuesit e huaj, si një kombësi e veçantë e vetme, e ndryshme në radhë të parë me gjuhën e saj të dalluar, të përbashkët e të kuptueshme shqipe". Për E. Çabejn (1976, 65), "Zhdukja e zëvendësimi i tij (i emrit të mëparshëm - SH. D.) me emrin shqiptar mbase ka lidhje me zbërthimet etnike që u kryen me ardhjen e osmanëve". Autori nuk e zbërthen më tej shjegimin e tij. Një shpjegim të ngjashëm gjejmë edhe tek R. Ismajli (1987,102): "Emrat shqiptar dhe Shqipëri...janë krijuar pas ndryshimeve më të thella shoqërore, politike e fetare". Më poshtë (f.103) ky autor shton: "Emri shqiptar u bë i qëndrueshëm plotësisht si i vetmi emër vetëm në kushtet e krijimit të vetëdijes për kombin, në rrethanat politike të lëvizjes së madhe të Rilindjes".

31. Një mendim të ngjashëm me atë të O. Myderrizit për çështjen në shqyrtim (shih § 30) ka shprehur edhe E. Sedaj (1996,108), i cili pasi pohon se në një nga vjershat e bejtexhiut Sheh Mala (1865-1928) përdoret emri turk për shqiptar dhe se shqiptatët e islamizuar gëzonin të drejta që nuk i gëzonin shqiptarët e krishterë, arrin në përfundimin se ky ka qenë faktori kryesor për braktisjen e etnonimit arbëresh. Por do shënuar se në bazë të një arsyetimi të tillë pritej që shqiptarët e islamizuar në përgjithësi (dhe jo vetëm disa njerëz të ndikuar prej kulturës turke, siç ishin ndër të tjerë bejtexhinjtë) ta quanin veten turq. Ose, të paktën do të pritej që emri shqiptar të ishte përdorur vetëm nga pjesa e islamizuar e popullsisë shqiptare, ose të ishte përdorur nga turqit për të emërtuar këtë pjesë të shqiptarëve, ç’ka nuk i përgjigjet së vërtetës historike. Mbrojtësit e tezës në shqyrtim duhej të dokumentonin të paktën që turqit i emërtonin shqiptarët e krishterë arnautë (=arbëneshë/arbëreshë), ndërsa ata myslemanë i emërtonin shqiptarë. Përndryshme, duhej pranuar që këtë dallim në emërtim ta kenë bërë vetë shqiptarët e dy feve të ndryshme, ç’ka gjithashtu nuk është e saktë. Po t’u drejtohemi burimeve turke, del se ata kurdoherë shqiptarët i kanë quajtur me emrin arnaut. Kështu p.sh. në Fjalorin e Bardhit (1635) f.22, emri latin Epirote përkthehet: i arbëneshë, Turcicé Arnautlar. Dhe mund të pohohet se në dokumentet turke të hershme apo të vona nuk është bërë ndonjë dallim i tillë në emërtimin e shqiptarëve myslemanë dhe të krishterë, duke i quajtur të parët shqiptarë dhe të dytët të arbëneshë/arbëreshë. Gjithashtu, nuk ka ndonjë të dhënë që të vërtetojë se ky dallim emërtimi është bërë nga vetë shqiptarët. Përkundrazi, përdorimi i këtij emri, qoftë edhe një herë të vetme, tek Kuvendi i Arbënit nuk e mbështet hipotezën e mësipërme.

32. Në të vërtetë, çështja e zëvendësimit të etnonimit më të hershëm (i)arbënesh/ (i) arbëresh me shqiptar është pasojë e përgjithësimit të ndajfoljes shqip në vend të ndajfoljes më të hershme arbën-isht/arbër-isht. E përgjithësimi i ndajfoljes shqip është bërë në truallin shqiptar nga vetë shqiptarët, pa dallim feje. Kështu, nuk duhet të jetë rastësi që Buzuku në të vetmin rast, që është dashur të përdorë një ndajfolje të tillë, ka përdorur pikërisht fjalën shqip (shih § 27) dhe jo arbënisht. Po kështu Budi, i cili përdor një gjuhë më popullore se shkrimtarët e tjerë katolikë, në veprat e tij që kapin 1014 faqe, ka përdorur katër herë fjalën shqip (shih § 27) dhe asnjëherë arbënisht. Në këto rrethana, lind vetiu pyetja nëse ndajfolja arbënisht/arbërisht ka qenë me të vërtetë në përdorim të zakonshëm në masat popullore të trevave veriore dhe jugore të banuara nga ata që flisnin gjuhën e arbëneshë a arbëreshë. Mospërdorimi i ndajfoljes arbënisht tek Buzuku e sidomos tek Budi dhe te Kuvendi i Arbënit duket sikur dëshmojnë që kjo ndajfolje nuk do të ketë qenë aq e përdorur në ligjërimin e përditshëm. E ky fakt, me sa duket, i ka dhënë shkas përdorimit gjithnjë e më të dendur të ndajfoljes shqip.

33. Me përdorimin gjithnjë e më të dendur të ndajfoljes shqip ndër të gjithë shqiptarët, pa dallim krahine dhe feje, erdh e u bë gjithnjë më e ndjeshme kundërvënia midis kësaj fjale dhe etnonimit i arbënesh/ i arbëresh, me të cilin më parë e quanin veten ata që flisnin shqip. Kjo kundërvënie binte ndesh me përdorimin e përgjithshëm të emërtimit të popujve dhe të gjuhëve a dialekteve përkatëse me fjalë të së njëjtës rrënjë. P.sh të krahasohen: grek-Greqi-greqisht, italian-Itali-italisht, turk-Turqi-turqisht, gjerman-Gjermani-gjermanisht, etj; toskë-Toskëri-toskërisht, gegë-Gegni-gegnisht, lab-Labëri-labërisht, çam-Çamëri-çamërisht, etj. Prandaj kundërvënia formale midis fjalëve shqip dhe Arbën/Arbër, (i) arbënesh/arbëresh nuk mund të vazhdonte përgjithmonë. Ajo një ditë do të zgjidhej me mënjanimin e pashmangshëm ose të fjalës shqip ose të fjalëve Arbën/Arbër, etj. Në rastin konkret, fjala shqip u tregua më e gjallë duke mënjanuar nga përdorimi më parë fjalën më pak të përdorur arbënisht/arbërisht. Në këtë mënyrë u hap rruga edhe për mënjanimin e shkallëshkallshëm të fjalëve të tjera të së njëjtës rrënjë (Arbën/Arbër dhe i arbënesh/ i arbëresh) nëpërmjet krijimit të fjalëve të prejardhura shqip-tar dhe Shqip-ë-ni/Shqip-ë-ri. Gjithësesi, duhet pranuar që kjo çështje është më e ndërlikuar nga sa mund të duket në një vështrim të parë dhe prandaj kërkon hulumtime të mëtejshme.

Botimet e përdorura

Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia; vol.I. Vindobonae 1913.
Blancus, Franciscus. Dictionarium Latino-Epiroticum. Romae 1635.
Bariç, Henrik. Hymje në historinë e gjuhës shqipe. Prishtinë 1955.
Bogdani, Pjetër. Cuneus Prophetarum, Patavii 1685.
Buda, Aleks. Rreth disa çështjeve të historisë së popullit shqiptar, të gjuhës e të kulturës së tij. Studime historike 1980/1.
Budi, Pjetër. Dottrina Chtistiana. Roma 1918.
Budi, Pjetër. Speculum confessionis. Roma 1621. Rituale Romanum. Roma 1621.
Çabej, Eqrem, "Meshari" i Gjon Buzukut.I,II.Tiranë 1968.
Çabej, Eqrem. Studime gjuhësore. V. Prishtinë 1975.
Çabej, Eqrem. Studime etimologjike në fushë të shqipes: vëllimi II. Tiranë 1976.
Dara, Gabriele. Kënga e sprapsëme e Balës. Shqipëruar nga Shaban Demiraj: Tiranë 1994.
Demiraj, Shaban. Gramatikë historike e gjuhës shqipe. Tiranë 1986.
Demiraj, Shaban. Fonologjia historike e gjuhës shqipe. Tiranë 1996.
Domi, Mahir. Prapashtesa ilire dhe shqipe, përkime dhe paralelizma. "Studime filologjike" 1974/4.
Ducellier, Alain. L’Arbanon et les albanais au XI siècle. Në : Centre de Recherche d’Histoire et Civilisation Byzantines. 3 . Paris 1968.
Figlia, Nicolo. Il Codice Chieutino a cura di Matteo Mandalà. Comune di Mezzoiuso. 1995.
Fortino, I.C Giulio Variboba.La vita di Maria. Cosenza 1984.
Sami, Frashëri. Shkronjëtore e gjuhës shqip. Bukuresht 1886.
Phourike, P.A .Pothen to ethnikon Arvanites? Athinë 1931.
Georgiev, Vladimir. Vokalna sistema v razvoja na sllavianskite ezici. Sofia 1964.
Haebler, Claus. Grammatik der albanichen Mundart von Salamis. Wiesbaden 1965.
Hahn, Johann Georg von. Albanesische Studien.I. Jena 1854.
Hetzer, Armin. Wie ist Arnold von Harffs Wortverzeichnis (1496) zu lesen? Balkan-Archiv (Neue Folge1981/6)
Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë; vëll.I. Tiranë 1965.
Ismajli, Rexhep. Artikuj mbi gjuhën shqipe. Prishtinë 1987.
Jireçek, Konstantin.Albanien in der Vergangenheit, Illyrisch-Albanische Forschungen.I. München-Leipzig 1916.
Kagan, D., Ozment, St., Turner. Fr. M. The Western Heritage New York 1987.
Krahe, Hans.Die alten balkan-illyrischen geographischen Namen. Heidelberg 1925.
Concilium Provintiale sive Nationale Albanum habitum.Anno MDCCIII. Romae 1705.
Luka, Kolë. Toponimia shqiptare në kangën e Rolandit lidhur me disa ngjarje të vjetëve 1081-1085. Stud. Hist. 1967/2
Mayer, Antun. Die Sprache der alten Illyrier.B.II. Wien 1959.
Meyer, Gustav. Etimologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Strassburg 1891.
Meyer, Gustav. Albanesische Studien V. Wien 1896.
Mirçev, Kiril, Istoriçeska gramatika na bëlgarskija ezik. Sofia 1958.
Moskalskaja, O.I. Deutsche Sprachgeschichte. Leningrad 1969.Myderrizi: 1954- Myderrizi, Osman. Nezim Frakulla. "Buletin për Shkencat Shoqërore" 1954/IV.
Emri i vjetër kombëtar i Shqipërisë në tekstet e vjetra shqip me alfabet latin e arab, Studime historike 1965/1.
Rix, Helmut. Historische Grammatik des Griechischen. Darmastadt 1976.
Sedaj, Engjëll. Etnonimi arbëresh-shqiptar. Prishtinë 1996.
Shuteriqi, Dhimitër. Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850. Tiranë 1965.
Thunmann, Johann. Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker. Leipzig 1774.
Xhufi, Pëllumb. Migrimet shqiptare në Greqi në shek. XIV. "Studime historike" 1991/3-4. Tiranë 1994.
Xhuvani, A., Çabej, E. Prapashtesat e gjuhës shqipe. Tiranë 1962.
Zojzi, Rrok. Ndamja krahinore e popullit shqiptar. "Etnografia shqiptare". 1962/1.

Prof. Shaban Demiraj
--------------------------------------------------------------------------------------
Origjina e gjuhës shqipe
-Gjuha shqipe bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane, ku futen gjuhët indoiranike, greqishtja, gjuhët romane, gjuhët sllave, gjuhët gjermane, etj. Ajo formon një degë të veçantë në këtë familje gjuhësore dhe nuk ka ndonjë lidhje prejardhjeje me asnjerën prej gjuhëve të sotme indoevropiane. Karakteri indoevropian i shqipes, përkatësia e saj në familjen gjehësore indoevropiane, u arrit të përcaktohej e të vërtetohej që nga mesi i shekullit XIX, në sajë të studimeve të gjuhësisë historike krahasuese.
Ishte sidomos merita e njerit prej themeluesve kryesorë të këtij drejtimi gjuhësor, dijetarit të njohur gjerman Franz Bopp, që vërtetoi me metoda shkencore përkatësinë e gjuhës shqipe në familjen gjuhësore indoevropiane. F Bopp i kushtoi këtij problemi një vepër të veçantë me titull “Ueber das Albanesische in scinen verwandtschaftlichen Bezichungen”, botuar në vitin 1854.
Në ndarjen e gjuhëve indoevropiane në dy grupe: në gjuhë lindore ose satem dhe në gjujë perëndimore ose kontum, shqipja shkon me gjuhët lindore (satem), bashkë me gjuhët indoiranike, gjuhët balto-sllave dhe armenishten.

Origjina
Problemi i origjnës së gjuhës shqipe është një nga problemet shumë të debatuara të shkencës gjuhësore. Ajo e ka burimin, pa dyshim, prej njerës nga gjuhët e lashta të Gadishullit të Ballkanit, ilirishtes ose trakishtes. Në literaturën gjuhësore qarkullojnë dy teza themelore për origjinën e shqipes: teza e origjinës ilire dhe teza e origjinës traka. Teza ilire ka gjetur mbështetje më të gjerë historike dhe ghuhësore. Ajo është formuar që në shekullin XVIII në rrethet e historianëve.
Përpjekjen e parë shkencore për të shpjeguar origjinën e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre, e bëri historiani suedez Hans Erich Thunmann në veprën e tij “Undersuchunger liber di Geschichte der Östlichen europäischen Völker” Leipzig 1774. Ai, duke u mbështetur në burime historike latine e bizantine dhe në të dhëna gjuhësore e onomastike, arriti në përfundimin se shqiptarët janë vazhduesit autoktonë të popullsisë së lashtë ilire, e cila nuk u romanizua siç ndodhi me popullsinë trako-dake, paraardhëse të rumunëve.
Tezea e origjinës ilire te shqipertarëve është mbështetur nga albanolugu i mirënjohur austriak Johannas Georges von Hahn në veprën e tij Albanesische Stidien,publikuar më 1854
Që nga ajo kohë deri në ditët tona, një varg dijetarësh të shquar historianë, arkeologë e gjuhëtarë, kanë sjellë duke plotësuar njeri tjetrin, një sërë argumentesh historike dhe gjuhësore, që mbështesin tezën e origjinës dhe të shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre. Disa nga keto argumente themelore, jane:
1. Shqiptarët banojnë sot në një pjesë të trojeve, ku në periudhën antike kanë banuar fise ilire; nga ana tjetër në burimet historike nuk njihet ndonjë emigrim i shqiptarëve nga vise të tjera për t'u vendosur në trojet e sotme.
2. Një pjesë e elementeve gjuhësore: emra sendesh, fisesh, emra njerëzish, glosa, etj., që janë njohur si ilire, gjejnë shpjegim me anë të gjuhës shqipe.
3. Format e toponimeve të lashta të trojeve ilire shqiptare, të krahasuara me format përgjegjëse të sotme, provojnë se ato jane zhvilluar sipas rregullave të fonetikës historike të shqipes, dmth kanë kaluar pa ndërprerje nëpër gojën e një popullsie shqipfolëse.
4. Marrëdhëniet e shqipes me greqishtjen e vjetër dhe me latinishten, tregojnë se shqipja është formuar dhe ështe zhvilluar në fqinjësi me këto dy gjuhë këtu në brigjet e Adriatikut dhe të Jonit.
5. Të dhënat arkeologjike dhe ato të kulturës materiale e shpirtërore, dëshmojnë se ka vijimësi kulturore nga ilirët antikë te shqiptarët e sotëm.
Nga të gjithë këto argumente, të paraqitur në mënyrë të përmbledhur, rezulton se teza e origjinës ilire e gjuhës shqipe, është teza më e mbështetur nga ana historike dhe gjuhësore.

Fillimet e shkrimit të gjuhës shqipe
Shqipja është një nga gjuhët e lashta të Ballkanit, por e dokumentuar me shkrim mjaft vonë, në shekullin XV, ashtu si rumanishtja.
Dokumenti i parë i shkruar në gjuhën shqipe, është ajo që quhet “Formula e pagëzimit”, e vitit 1462. Eshtë një fjali e shkurtër në gjuhën shqipe “Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit”, që gjendet në një qarkore të shkruar në latinisht nga Kryepeshkopi i Durrësit Pal Engjëlli, bashkëpunëtor i ngushtë i Skënderbeut.
Pal Engjëlli, gjatë një vizite në Mat, vuri re shrregullime në punë të ushtrimit të fesë dhe me këtë rast, ai la me shkrim disa porosi dhe udhëzime për klerin katolik, ndër të cilat edhe formulën e mësipërme, të cilën mund ta përdornin prindërit për të pagëzuar fëmijtë e tyre, në rastet kur nuk kishin mundësi t'i dërgonin në kishë, ose kur nuk kishte prift. Formula është shkruar me alfabetin latin dhe në dialektin e veriut (gegërisht).
“Formula e pagëzimit” është gjetur në Bibliotekën Laurentiana të Milanos nga historiani i njohur rumun Nikolla Jorga dhe është botuar prej tij në vitin 1915 në “Notes et extraits pour servir l'histoire des croisades au XV siecle IV, 1915”.
Më pas, një botim filologjik të këtij dokumenti, bashkë me riprodhimin fotografik të tij, e bëri filologu francez Mario Rognes në “Recherches sur les anciens textes albanais”, Paris 1932.
Dokumenti i dytë, i shkruar në gjuhën shqipe është Fjalorthi i Arnold von Harfit, i vitit 1496. Udhëtari gjerman Arnold von harf, nga fshati i Këlnit, në vjeshtë të vitit 1496, ndërmori një udhëtim pelegrinazhi për në “vendet e shenjta”. Gjatë udhëtimit kaloi edhe nëpër vendin tonë, gjatë bregdetit, duke u ndalur në Ulqin, Durrës e Sazan dhe për nevoja praktike të rrugës shënoi 26 fjalë, 8 shprehje dhe numërorët 1 deri më 10 dhe 100 e 1000, duke i shoqëruar me përkthimin gjermanisht. Ky Fjalorth u botua për herë të parë më 1860 në Këln, nga E.von Grote.
I fundit të shekullit XV ose i fillimit të shekullit XV është edhe një tekst tjetër i shkruar në gjuhën shqipe dhe i gjendur brenda një dorëshkrimi grek të shekullit XIV në Bibliotekën Ambrosiana të Milanos. Teksti përmban pjesë të përkthyera nga Ungjilli i Shën Mateut, etj. Ai është shkruar në dialektin e jugut dhe me alfabet grek. Ky tekst i shqipes i shkruar , njihet në literaturën shqiptare me emrin “Ungjilli i Pashkëve”.
Këto dokumente nuk kanë ndonjë vlerë letrare, por paraqesin interes për historinë e gjuhës së shkruar shqipe. Shqipja, që në fillimet e shkrimit të saj, dëshmohet e shkruar në të dy dialektet, në dialektin e veriut (gegërisht) dhe në alfabetin e jugut (toskërisht), si dhe me dy alfabete, me alfabetin latin dhe me alfabetin grek, gjë që tregon se kultura shqiptare ishte njëkohësisht nën ndikimin e kulturës latine dhe të kulturës greko-bizantine.
Libri i parë i shkruar në gjuhën shqipe, që njohim deri më sot, është “Meshari” i Gjon Buzukut, i vitit 1555, i cili shënon edhe fillimin e letërsisë së vjetër shqiptare. Nga ky libër, na ka arritur vetëm një kopje, që ruhet në Bibliotekën e Vatikanit. Libri përmban 220 faqe, të shkruara në dy shtylla. “Meshari” i Gjon Buzukut është përkthimi në shqip i pjesëve kryesore të liturgjisë katolike, ai përmban meshet e të kremteve kryesore të vitit, komente të librit të lutjeve, copa nga Ungjilli dhe pjesë të ritualit dhe të katekizmit. Pra, ai përmban pjesët që i duheshin meshtarit në praktikën e përditëshme të shërbimeve fetare. Duket qartë, se kemi të bëjmë me një nismë të autorit, me një përpjekje të tij, për të futur gjuhën shqipe në shërbimet fetare katolike. Pra, edhe për gjuhën shqipe, ashtu si për shumë gjuhë të tjera, periudha letrare e saj nis me përkthime tekstesh fetare.
Libri i parë në gjuhën shqipe, “Meshari” i Gjon Buzukut, u zbulua për herë të parë në Romë nga njeri prej shkrimtarëve të veriut, Gjon Nikollë Kazazi. Por libri humbi përsëri dhe u rizbulua më 1909 nga peshkopi Pal Skeroi, gjurmues dhe studiues i teksteve të vjetra. Në vitin 1930, studiuesi nga Shkodra Jystin rrota vajti në Romë, bëri tri fotokopje të librit dhe i solli në Shqipëri. Në vitin 1968 libri u botua i transliteruar dhe i transkriptuar, i pajisur me shënime kritike dhe me një studim të gjerë hyrës nga gjuhëtari i shquar, prof.E.Çabej. Në mënyrë të pavarur, tekstin e Buzukut, e pati transkriptuar edhe studiuesi N.Resuli.
“Meshari” i Gjon Buzukut është shkruar në gegërishten veriore (veriperëndimore), me alfabet latin, të plotësuar me disa shkronja të veçanta. Libri ka një fjalor relativisht të pasur dhe ortografi e forma gramatikore përgjithësisht të stabilizuara, çka dëshmon për ekzistencën e një tradite të mëparshme të të shkruarit të shqipes.
Prof.Eqerem Çabej, që ishte marrë gjerësisht me veprën e Gjon Buzukut, ka arritur në përfundimin, se gjuha e saj “nuk është një arë fare e papunuar”. “Duke e shkruar me një vështrim më objektiv këtë tekst – pohon ai – nga gjuha e rrjedhëshme që e përshkon fund e majë atë dhe nga mënyra, me gjithë lëkundjet e shpeshta, mjaft konseguente e shkrimit, arrin të bindet njeriu, se në Shqipëri ka qenë formuar që më parë, së paku që në mesjetën e vonë, një traditë letrare me shkrime liturgjike”. Kjo tezë, sipas autorit, gjen mbështetje edhe nga gjendja kulturore e Shqipërisë mesjetare; “shkalla e kulturës së popullit shqiptar në atë kohë nuk ka qenë ndryshe nga ajo e vendeve perreth, sidomos e atyre të brigjeve të Adriatikut”.
Për nje traditë të shkrimit të shqipes para shekullit XV, flasin edhe disa dëshmi të tjera të tërthorta.
Kleriku francez Gurllaume Adae (1270-1341), i cili shërbeu për shumë kohë (1324-1341), si Kryepeshkopi i Tivarit dhe pati mundësi t'i njihte mirë shqiptarët, në një relacion me titull “Directorium ad passagium faciendum ad terrom sanctam”, dërguar mbretit të Francës Filipit VI, Valua, studiuan ndër të tjera: “Sado që shqiptarët kanë një gjuhë të ndryshme nga latinishtja, prapësëprapë, ata kanë në perdorim dhe në të gjithë librat e tyre shkronjën latine”. Pra, ky autor flet për libra në gjuhën e shqiptarëve, duke dhënë kështu një dëshmi se shqipja ka qenë shkruar para shekullit XV.
Edhe humanisti i shquar Marin Barleti, në veprën e tij “De obsi dione scodrensi” (Mbi rrethimin shkodran), botuar në Venedik, më 1504, duke folur për qytetin e Shkodrës, bën fjalë për fragmente të shkruara in vernacula lingua, dmth në gjuhën e vendit, të cilat flasin për rindërtimin e qytetit të Shkodrës.
Këto dëshmi të G.Adae dhe të M.Barletit, dy njohës të mirë të shqiptarëve dhe të vendit të tyre, janë në pajtim edhe me të dhënat historike për këtë periudhë, të cilat flasin për një nivel ekonomik e kulturor të zhvilluar të viseve shqiptare në shekullin XIV dhe në fillim të shekullit XV. Në atë periudhë, në veri dhe në jug të Shqipërisë, lulëzuan ekonomikisht Durrësi, Kruja, Berati, Vlora, të cilat u bënë qendra të rëndësishme tregtare, zejtare dhe kulturore.
Këto janë dëshmi që e bëjnë të besueshme ekzistencën e një tradite më të herëshme shkrimi të shqipes, megjithatë, deri sa kërkimet të mos kenë nxjerre në dritë ndonjë libër tjetër, “Meshari” i Gjon Buzukut do të vijojë të mbetet libri i parë i shkruar në gjuhën shqipe dhe vepra e parë e letërsisë shqiptare.
Në shekullin XVI i ka fillimet edhe letërsia në gjuhën shqipe te arbëreshët e Italisë. Vepra e parë e letërsisë arbëreshe në gjuhën shqipe dhe vepra e dytë për nga vjetërsia, pas asaj të Buzukut, është ajo e priftit arbëresh Lekë Matrenga “E mbesuame e krishterë....”, e botuar në vitin 1592. Eshtë një libër i vogël me 28 faqe, përkthim i një katekizmi. Libri është shkruar në dialektin e jugut, me alfabet latin, plotësuar me disa shkronja të veçanta për të paraqitur ato tinguj të shqipes, që nuk i ka latinishtja.
Një zhvillim më të madh njohu lëvrimi i gjuhës shqipe në shekullin XVII, nën penën e një vargu autorësh, si Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani, të cilët nuk bënë vetëm përkthime, por shkruan edhe vepra origjinale,
Frang Bardhi, në vitin 1635, hartoi të parin fjalor, “Fjalorin latinisht-shqip”, me të cilin mund të thuhet, se zë fill shkenca gjuhësore shqiptare. Gjatë Rilindjes Kombëtare, në shekullin XIX, në kushte të reja historike, lëvrimi dhe përparimi i gjuhës shqipe hyri në një etapë të re. Në këtë periudhë u bënë përpjekje të vetëdishme për të ndërtuar nje gjuhë letrare kombëtare, standartizimi i së cilës u arrit në shekullin XX.

Dialektet e gjuhës shqipe
Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore, dialektin e veriut ose gegërishten dhe dialektin e jugut ose toskërishten. Kufiri natyror që i ndan në vija të përgjithëshme këto dialekte, është lumi i Shkumbinit, që kalon nëpër Elbasan, në Shqipërinë e mesme. Në anën e djathtë të Shkumbinit shtrihet dialekti verior (gegërishtja), në anën e majtë të tij, dialekti jugor (toskërishtja).
Dallimet midis dialekteve të shqipes nuk janë të mëdha, folësit e tyre kuptohen pa vështirësi njeri me tjetrin. Megjithatë, ekzistojnë disa dallime në sistemin fonetik dhe në strukturën gramatikore e në leksik, nga të cilët më kryesorët jane: dialekti i veriut ka zanore gojore dhe hundore, kurse dialekti i i jugut, vetëm zanore gojore; togut ua të toskërishtes, gegërishtja i përgjigjet me togun ue (grua ~ grue); togut nistor va të toskërishtes, gegërishtja i përgjigjet me vo (vatër ~ votër); â-së hundore të theksuar të gegërishtes, toskërishtja i përgjigjet me ë të theksuar (nânë ~ nënë).
Dialekti i jugut ka dukurinë e retacizmit (kthimin e n-së ndërzanore në r (ranë ~ rërë), që në gegërisht mungon; në toskërisht, grupet e bashkëtingëlloreve mb, nd, etj. Ruhen të plota, kurse në gegërisht, janë asimiluar ne m, n, (mbush ~ mush, vend ~ ven). Në sistemin morfologjik, dialekti i veriut ka formën e paskajores së tipit me punue, kurse toskërishtja në vend të saj, përdor lidhoren të punoj. Forma e pjesores në toskërisht, del me mbaresë, kurse në gegërisht, pa mbaresë (kapur ~ kapë), etj. Dialekti I jugut ka format e së ardhmes: do të punoj dhe kam për të punuar , ndërsa dialekti I veriut përveç formave të mësipërme ka formën kam me punue.

Shqipja standarte
Formimi i gjuhës letrare kombëtare të njësuar (gjuha standarte), si varianti më i përpunuar i gjuhës së popullit shqiptar, ka qenë një proòes i gjatë, që ka filluar që në shekujt XVI-XVIII, por përpunimi i saj hyri në një periudhë të re, në shekullin XIX, gjatë Rilindjes Kombëtare.
Ne vitin 1824 Naum Veqilharxhi filloi punen per te krijuar alfabetin shqip dhe ne vitin 1844 dhe 1845 u botua “Evetar”-i. Vaqilharxhi ishte i pari qe shprehu qellimet e Rilindjes Kombetare Shqipëtare nëpërmjet traktatit të tij, parathënies së “Evetr”-it të pare dhe shume shkrimeve të tjera.
Në programin e Rilindjes, mësimi dhe lëvrimi i gjuhës amtare, përpjekjet për pasurimin e saj dhe pastrimin nga fjalët e huaja dhe të panevojëshme, zinin një vend qëndror. Gjatë kësaj periudhe, u zhvillua një veprimtari e gjerë letrare, kulturore dhe gjuhësore.
Në vitin 1879, u krijua “Shoqata e të shtypurit shkronja shqip”, që i dha një shtysë të re kësaj veprimtarie. U hartuan gramatikat e para me synime normative dhe u bë hapi i parë për hartimin e një fjalori kombëtar i gjuhës shqipe, që është “Fjalori i Gjuhës Shqipe” i Kostandin Kristoforidhit, i botuar pas vdekjes së autorit, më 1904.
Gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare, u arrit të përvijoheshin dy variante letrare të kombit shqiptar, varianti letrar jugor dhe varianti letrar verior. U bënë gjithashtu, përpjekje për afrimin e këtyre varianteve dhe për njësimin e gjuhës letrare. Detyra e parë që duhej zgjedhur, ishte njësimi i alfabetit. Deri atëhere, shqipja ishte shkruar në disa alfabete: alfabeti latin, alfabeti grek, alfabeti turko-arab dhe alfabete të veçanta. Këtë detyrë e zgjidhi Kongresi i Manastirit, i mbledhur më 14 deri më 22 Nentor të vitit 1908, në qytetin e Manastirit, që sot ndodhet në Maqedoni. Ne këtë Kongres, pas shumë diskutimesh, u vendos që të përdorej një alfabet i ri, i mbështetur tërësisht në alfabetin latin, i plotesuar me nëntë digrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh), dhe me dy shkronja me shenja diakritike (ç, ë), është alfabeti që ka edhe sot në perdorim gjuha shqipe. Kongresi e la të lire edhe përdorimin e alfabetit të Stambollit, që kishte mjaft përhapje, por koha ja leshoi vendin alfabetit të ri, që u paraqit në Kongres, pra alfabetit të sotëm.
Një hap tjetër për njësimin e gjuhës letrare shqipe, bëri “Komisioni letrar shqip”, që u mblodh në Shkodër në vitin 1916. Komisioni nënvizoi si detyrë themelore lëvrimin e gjuhës letrare shqipe dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare. Ky komision gjuhëtarësh e shkrimtarësh, krijuar për të ndihmuar në formimin e një gjuhe letrare të përbashkët përmes afrimit të dy varianteve letrare në përdorim, vlerësoi variantin letrar të mesëm, si një urë në mes toskërishtes dhe gegërishtes dhe përcaktoi disa rregulla për drejtshkrimin e tij, të cilat ndikuan në njësimin e shqipes së shkruar.
Vendimet e Komisionit letrar shqip për gjuhën letrare e për drejtshkrimin e saj, u miratuan më vonë edhe nga Kongresi Arsimor i Lushnjës (1920) dhe vijuan te zbatoheshin deri në Luftën e Dytë Botërore.
Pas Luftës së dytë Botërore, puna për njesimin e gjuhës letrare kombëtare (gjuhës standarte) dhe të drejtshkrimit të saj, nisi te organizohet nga Instituti i Shkencave. U krijuan komisione të posaçme për hartimin e projekteve të drejtshkrimit. Kështu, u hartuan disa projekte në vitet 1948, 1951, 1953 e 1956. U organizuan gjithashtu, dy konferenca shkencore në vitin 1952, për të diskutuar për problemin e gjuhës letrare.
Me 1967, u botua nga Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, projekti i ri “Rregullat e drejtshkrimit të shqipes”. Ky projekt filloi të zbatohet në të gjithë hapsiren shqiptare, në Republikën e Shqipërisë, në Kosovë dhe në Mal të Zi. Ndërkohë, perpjekje për njesimin e gjuhes letrare dhe të drejtshkrimit të saj, bëheshin edhe në Kosove.
Në vitin 1968, u mblodh Konsulta Gjuhësore e Prishtinës, e cila, e udhëhequr nga parimi “një komb-një gjuhë letrare”, vendosi që projekti i ortografisë i vitit 1968, posa të miratohej e të merrte formën zyrtare në Republikën e Shqipërisë, do të zbatohej edhe në Kosovë. Vendimet e kësaj Konsulte kanë qenë me rëndësi të jashtëzakonshme për njesimin e gjuhes letrare kombëtare shqipe.
Projekti “Rregullat e drejtshkrimit të shqipes “ i vitit 1967, pas një diskutimi publik, ai u paraqit për diskutim në Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes, qe u mblodh në Tiranë, në vitin 1972, i cili ka hyrë në historinë e gjuhes shqipe dhe të kulturës shqiptare, si Kongresi i njësimit të gjuhës letrare kombëtare.
Kongresi i Drejtshkrimit të Shqipes, në të cilin morën pjesë delegatë nga të gjitha rrethet e Shqipërisë, nga Kosova, nga Maqedonia dhe nga Mali i Zi dhe nga arbëreshet e Italisë, pasi analizoi të gjithë punën e berë deri atëhere për njesimin e gjuhës letrare, miratoi një rezolutë, në të cilën përveç të tjerash, pohohet se “populli shqiptar ka tashmë një gjuhë letrare të njësuar”.
Gjuha letrare kombëtare e njësuar (gjuha standarte), mbështetej kryesisht në variantin letrar të jugut, sidomos në sistemin fonetik por në të janë integruar edhe elemente të variantit letrar të veriut.
Pas Kongresit të Drejtshkrimit, janë botuar një varg vepra të rëndësishme, që kodifikojnë normat e gjuhës standarte, sic janë “Drejtshkrimi i gjuhes shqipe” (1973), “Fjalori i gjuhës së sotme letrare (1980), Fjalori i shqipes së sotme (1984), Fjalori Drejtshkrimor i gjuhës shqipe (1976), Gramatika e gjuhës së sotme shqipe I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997).

Veçori tipologjike të shqipes së sotme standarte.
Nga ana strukturore, paraqitet sot si një gjuhë sintetiko-analitike, me një mbizotërim të tipareve sintetike dhe me një prirje drejt analitizmit. Një pjesë e mirë e tipareve të saj fonetike dhe gramatikore, janë të trashëguara nga një periudhë e lashtë indoevropiane, një pjesë tjeter janë zhvillime te mëvonshme.
Shqipja ka sot një sistem fonologjik të vetin, që përbëhet nga shtatë fonema zanore dhe 29 fonema bashkëtingëllore. Shkruhet me alfabet latin të caktuar në vitin 1908 në Kongresin e Manastirit.
Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja, nga të cilat 25 janë të thjeshta (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z), 9 janë bigrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh) dhe 2 me shkronja diakritike (ë, ç).
Shqipja ka theks intensiteti dhe përgjithësisht të palëvizshëm gjate fleksionit. Në shumicen e rasteve, sidomos në sistemin emëror, theksi bie në rrokjen e parafundit.
Shqipja ka një sistem të zhvilluar (të pasur) formash gramatikore, ka një sistem lakimi binar: lakimin e shquar dhe të pashquar, ruan ende mirë format rasore (ka pesë rasa), sistemin prej tri gjinish (mashkullore, femërore dhe asnjanëse), kjo e fundit po shkon drejt zhdukjes, mbahet vetëm në një kategori të veçantë emrash foljorë, të tipit: të shkruarit, të menduarit, etj.
Sistemi emëror ka trajtë të shquar dhe të pashquar dhe për pasojë, edhe lakim të shquar e të pashquar; nyja shquese është e prapavendosur si në rumanisht dhe në bullgarisht; ka nyje të përparme te emrat në rasen gjinore (i, e malit) dhe te mbiemrat e nyjshëm (i mirë, i vogël, etj)., te emrat asnjanës të tipit të folurit, etj. Përvec fleksionit me mbaresa të veçanta, shqipja njeh edhe fleksionin e brendshëm (dash ~ desh, marr ~ merr); ka dy tipe strukturorë mbiemrash të ngjashëm (i madh, i ndershëm) dhe të panyjshem (trim, besnik). Te numërorët përdor kryesisht sistemin decimal (dhjetë, tridhjetë, pesëdhjetë), por ruan edhe sistemin vigezimal (njëzet, dyzet); numërorët e përberë nga 11-19, formohen duke vënë numrin e njësheve përpara, parafjalën mbë dhe pastaj dhjetshet (njëmbëdhjetë, dymbëdhjetë, etj) si në rumanisht dhe në gjuhët sllave.
Sistemi foljor paraqitet mjaft i larmishem. Shqipja ka një sistem të pasur formash menyrore dhe kohore, një pjesë të e cilave janë të trashëguara nga një periudhë e hershme, një pjesë janë kryer gjatë evolucionit të saj historik. Folja ka gjashtë menyra; (dëftore, lidhore, kushtore, habitore, dëshirore, urdhërore) dhe tri forma të pashtjelluara (pjesore, paskajore dhe përcjellore). Koha e ardhëshme ndërtohet në menyre analitike, me dy forma: me do (forma e foljes dua) + lidhore (do të punoj) dhe me foljen ndihmëse kam + paskajore (kam për të punuar).
Rendi i fjalëve në fjali është përgjithësisht i lirë, por më i zakonshem është rendi subjekt+verb+objekt.
Leksiku i gjuhës shqipe përbëhet prej disa shtresash. Një shtresë të veçantë përbëjnë fjalët me burim vendas, të trashëguar nga një periudhë e lashtë indoevropiane (ditë, natë, dimër, motër, jani, etj.), ose të formuara më vonë, me mjete të shqipes (ditor, dimëror, i përnatshëm).
Një shtresë tjetër, përbëjnë fjalët e huazuara nga gjuhë të tjera, si pasojë e kontakteve të popullit shqiptar me popuj të tjerë gjatë shekujve. Fjalët e huazuara kanë hyrë nga greqishtja, greqishtja e vjetër dh e re, nga latinishtja dhe gjuhët romane, nga sllavishtja dhe nga turqishtja.
Shqipja, me gjithë huazimet e shumta, ka ruajtur origjinalitetin e saj, si gjuhë e veçantë indoevropiane.
Përhapja e gjuhës shqipe
Shqipja flitet sot nga më se gjashtë milionë vetë në Republikën e Shqipërisë, në Kosovë, në viset shqiptare të Maqedonisë, të Malit të Zi, të Serbisë jugore, si dhe në viset e Çamerisë në Greqi. Shqipja flitet gjithashtu, në ngulimet shqiptare në Itali, në Greqi, në Bullgari, në Ukrainë, si dhe në shqiptarë të mërguar në viset e ndryshme të botës para Luftës se Dytë Botërore dhe në këtë dhjetëvjeçarin e fundit.
Gjuha shqipe mësohet dhe sudjohet në disa universitete dhe qëndra albanologjike në bote, si në Paris, Romë, Napoli, Kozencë, Plermo, Leningrad, Pekin, München, Bukuresht, Selanik, Sofie etj.

Studimet për gjuhën shqipe
Gjuha dhe kultura e shqiptarëve, lashtësia dhe karakteri origjinal i tyre, kanë tërhequr prej kohësh vëmendjen e studjuesve të huaj dhe shqiptarë që në shekullin XVIII dhe më parë. Në mënyrë të veçantë, gjuha, historia dhe kultura e shqiptarëve, tërhoqi vëmendjen e botës gjermane. Me të u mor edhe një filozof i madh, sic ishte Gotfrid Vilhelm Lerbnitz, që punoi një shekull para lindjes së gjuhësisë krahasimtare. Ai mendonte, se studimi krahasues i gjuhëve ishte themelor për të ndërtuar një histori universale të botës, për ta kuptuar dhe për ta shpjeguar atë. Në disa letra, qe ai i shkruante një bibliotekari të Bibliotekës Mbretërore të Berlinit, në fillim të shekullit XVIII, shprehet edhe për natyrën dhe prejardhjen e gjuhës shqipe dhe pas disa luhatjeve, arriti në përfundimin, se shqipja është gjuha e ilirëve të lashtë.
Megjithatë, studimet shkencore për gjuhën shqipe, si dhe për shumë gjuhë të tjera, nisën pas lindjes së gjuhësisë historike-krahasuese nga mesi i shekullit XIX. Një nga themeluesit e kësaj gjuhësie, dijetari gjerman Franz Bopp, arriti të provonte që në vitin 1854, se shqipja bënte pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane dhe se zinte një vend të veçantë në këtë familje gjuhësore. Pas tij, studjues të tjerë, si G.Meyer, H.Pedersen, N.Jokli, studjuan aspekte të ndryshme të leksikut dhe të strukturës gramatikore të gjuhës shqipe. G.Meyer do të hartonte që në vitin 1891 një Fjalor etimologjik të Gjuhës shqipe (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891), i pari fjalor i këtij lloji për shqipen. Përveç këtyre, një varg i madh gjuhëtarësh të huaj, si F.Miclosich, G.Weigand, C.Tagliavini, St.Man, E.Hamp, A.Desnickaja, H.Ölberg, H.Mihaescu, W.Fredler, O.Bucholtz, M.Huld, G.B.Pellegrini, etj. kanë dhënë kontribute të shënuara për studimin e historisë së gjuhës shqipe, të problemeve që lidhen me prejardhjen e saj, me etimologjinë, fonetikën dhe gramatikën historike, si edhe në studimin e gjendjes së sotme të shqipes.
Ndërkohë, krahas studimeve për gjuhën shqipe të albanologëve të huaj, lindi dhe u zhvillua edhe gjuhësia shqiptare. Ajo i ka fillimet e saj që në shekullin XVII, kur Frang Bardhi botoi të parin fjalor të gjuhës shqipe “Dictionarium Latino-Epiroticum” (1635). Gjatë Rilindjes Kombëtare u botuan disa gramatika të gjuhës shqipe. Kështu, në vitin 1864, Dhimitër Kamarda, një nga arbëreshët e Italisë, botoi veprën “Laggio della grammatica comparata sulla lingua albanese”, Livorno 1864, vëll.II “L'Apendice al saggio dalla gramatica comparata sulla lingua albanese”, Prato 1866. Më 1882, Kostandin Kristoforidhi botoi “Gramatikën e gjuhës shqipe” dhe më 1806, Sami Frashëri botoi “Shkronjëtoren e gjuhës shqipe”, dy vepra gjuhësore të rëndësishme të shekullit XIX për gramatologjinë e gjuhës shqipe. Nga fundi i shekullit XIX, Kostandin Kristoforidhi përgatiti edhe një “Fjalor të gjuhës shqipe”, i cili u botua në vitin 1904 dhe përbën veprën më të rëndësishme të leksikografisë shqiptare, që u botua para Luftës se Dytë Botërore. Në vitin 1909, botohet Fjalori i shoqërisë “Bashkimi”.
Pas shpalljes së Pavarësisë, u botuan një varg gramatikash dhe fjalorë dygjuhësh, për të plotësuar nevojat e shkollës dhe të kulturës kombëtare. Në fushën e gramatikës u shqua sidomos Proff. Dr.Aleksandër Xhuvani.
Aleksandër Xhuvani (1880-1961)
Kreu studimet e larta në Universitetin e Athinës. Veprimtaria e tij për studimin e gjuhës shqipe dhe arsimin kombëtar, e nisi që gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare. Bëri një punë të madhe për pajisjen e shkollës sonë me tekste të gjuhës shqipe, të letërsisë, të pedagogjisë dhe të psikologjisë. Drejtoi e punoi për hartimin e udhëzuesve drejtshkrimorë në vitet 1949, 1951, 1954, 1956.
Pati një veprimtari të gjerë në fushën e pastërtisë së gjuhës shqipe e të pasurimit të saj dhe botoi veprën “Për pastërtinë e gjuhës shqipe” (1956). Bashkëpunoi me profesorin Eqerem Çabej, për hartimin e veprave “Parashtesat” (1956) dhe “Prapashtesat e gjuhës shqipe” (1962), trajtesa themelore në fushën e fjalformimit të gjuhës shqipe. Botoi dhe një varg punimesh monografike për pjesoren, paskajoren dhe parafjalët e gjuhës shqipe.
Ai ishte njohës i mirë dhe mbledhës i pasionuar i visarit leksikor të gjuhës së popullit. Fjalët dhe shprehjet e mbledhura , u botuan pjesërisht pas vdekjes, në formën e një fjalori. Përgatiti një botim të dytë të “Fjalorit të gjuhës shqipe” të Kristoforidhit (1961).
Vepra e plotë e tij, e projektuar në disa vëllime, ende nuk është botuar. Në vitin 1980 është botuar vëllimi i parë.
Një zhvillim më të madh njohu gjuhësia shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XX, kur u krijuan edhe institucione shkencore të specializuara, si Universiteti i Tiranës, Universiteti i Prishtinës dhe Akademia e Shkencave, Universiteti i Shkodrës, më vonë, Universiteti i Elbasanit, Universiteti i Gjirokastrës, Universiteti i Vlorës, Universiteti i Tetovës, etj. Gjatë kësaj periudhe, u hartuan një varg veprash përgjithësuese nga fusha të ndryshme të gjuhësisë. Në fushën e leksikologjisë dhe të leksikografisë, përveç studime leksikologjike, u hartuan edhe një varg fjalorësh të gjuhës shqipe dhe fjalori dygjuhësh, nga të cilët, më kryesorët janë: “Fjalori i gjuhës shqipe” (1954), “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (1980), “Fjalori i shqipes së sotme” (1984), “Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe” (1976), “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe” (1973), etj. Kohët e fundit kanë dalë edhe “Fjalor frazeologjik i gjuhës shqipe” (2000) dhe “Fjalor frazeologjik ballkanik” (1999).
Në fushën e dialektologjisë është bërë përshkrimi e studimi i të gjithë të folurave të shqipes dhe është hartuar “Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe”, një vepër madhore që pritet të dalë së shpejti nga shtypi.
Eshtë bërë gjithashtu, studimi i fonetikës dhe i strukturave gramatikore të gjuhës shqipe përmes studimeve të veçanta dhe përmes gramatikave të ndryshme, niveleve të ndryshme, nga të cilat, më e plota është “Gramatika e gjuhës shqipe” I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997), hartuar nga Akademia e Shkencave, në bashkëpunim me Universitetin e Tiranës, me kryeredaktor Mahir Domin.
Një vend të gjerë në studimet gjuhësore të këtij gjysëmshekulli, kanë zënë problemet e historisë së gjuhës shqipe, problemet e etnogjenezës së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, të etimologjisë, të fonetikës dhe të gramatikës historike, etj. Disa nga veprat themelore në këto fusha janë: "Studime etimologjike në fushë të shqipes” në 7 vëllime, nga E.Çabej; “Meshari” i Gjon Buzukut (E.Çabej); “Gramatika historike e gjuhës shqipe” (Sh.Demiraj); “Fonologjia historike e gjuhës shqipe” (Sh.Demiraj); “Gjuhësia ballkanike” (Sh.Demiraj), etj.
Eqerem Cabej (1908-1980). Studjuesi më i shquar i historisë së gjuhës shqipe dhe një nga personalitetet më në zë të kulturës shqiptare.
Pasi bëri studimet e para në vendlindje (Gjirokastër), studimet e larta i kreu në Austri, në fushën e gjuhësisë së krahasuar indoevropiane. Pas mbarimit të studimeve, kthehet në atdhe dhe fillon veprimtarinë shkencore e arsimore në vitet '30 të këtij shekulli dhe punoi në këto fusha për një gjysëm shekulli, duke lënë një trashëgimni të pasur shkencore.
Eqerem Çabej solli dhe zbatoi në gjuhësinë shqiptare metodat dhe arritjet shkencore të gjuhësisë evropiane, duke kontribuar shumë në ngritjen e nivelit shkencor të studimeve gjuhësore shqiptare. Eqerem Cabej punoi shumë në disa fusha të dijes, por u shqua sidomos në fushën e historisë së gjuhës, në trajtimin e problemeve të origjinës së gjuhës shqipe, të autoktonisë së shqiptarëve e të etimologjisë dhe të filologjisë së teksteve të vjetra.
Veprat themelore të tij janë: “Studime etimologjike në fushë të shqipes”, në shtatë vëllime, I “Hyrje në historinë e gjuhës shqipe”, II “Fonetikë historike” (1958), “Meshari i Gjon Buzukut” (1968), “Shqiptarët midis perëndimit dhe lindjes” (1944).
Ai është bashkëautor edhe në një varg veprash në fushën e gjuhës së sotme, siç janë: “Fjalor i gjuhës shqipe” (1954), “Rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe” (1972), “Fjalori drejtshkrimor”.
Përveç veprave, ai ka botuar një varg studimesh në revista shkencore brenda e jashtë vendit dhe ka mbajtur dhjetra referate e kumtesa në kongrese e konferenca kombëtare e ndërkombëtare, të cilat kanë bërë të njohura arritjet e gjuhësisë shqiptare në botë, duke rritur kështu prestigjin e saj.
Veprat e prof. Eqerem Cabej janë botuar në tetë vëllime, në Prishtinë, me titullin “Studime gjuhësore”.
Me veprimtarinë e shumanëshme shkencore e me nivel të lartë, Eqerem Cabej ndriçoi shumë probleme të gjuhës shqipe dhe të kulturës shqiptare, duke argumentuar lashtësinë dhe origjinën ilire të saj, vitalitetin e saj ndër shekuj dhe marrëdhëniet me gjuhët dhe kulturat e popujve të tjerë.

Gjatë kësaj periudhe, gjuhësia shqiptare zgjidhi edhe problemin e gjuhës shqipe letrare kombëtare, të njësuar me çështjet teorike të së cilës është marrë veçanërisht prof.Androkli Kostallari.
Në kuadrin e punës që është bërë në fushën e gjuhësisë normative dhe të kulturës së gjuhës, janë hartuar dhe një numër i madh fjalorësh terminologjikë për degë të ndryshme të shkencës e të teknikës.
Përveç veprave të shumta që janë botuar në fushën e gjuhësisë, veprimtaria e gjuhësisë studimore e studjuesve shqiptarë pasqyrohet në botimin e disa revistave shkencore, nga të cilat më kryesoret sot, janë: “Studime filologjike” (Tiranë); “Gjuha shqipe” (Prishtinë); “Studia albanica” (Tiranë); “Jehona” (Shkup); etj.
Studime te rëndësishme mbi gjuhën shqipe janë bërë nga gjuhëtarë në Kosovë, Maqedoni, Mal i Zi, ku janë botuar një numër i konsidrueshëm veprash mbi historinë e gjuhës shqipe, fonetikën, gramatikën, leksikun etj. Prof. Idriz Ajeti shquhet për kontributin e veçantë që ka dhënë në këtë fushë
Kontribut të veçantë për gjuhen shqipe kanë dhenë edhe shqiptaret e vendosur në Itali, të njohur si “Arbëresh”
Disa nga figurat më të shquara të gjuhësisë shqiptare të këtyre dy shekujve të fundit, janë: Dhimitër Kamarda (arbëresh i Italisë), Kostandin Kristoforidhi, Sami Frashëri, Aleksandër Xhuvani, Eqerem Çabej, Selman Riza, Kostaq Cipo, Mahir Domi, Shaban Demiraj, Androkli Kostallari, Idriz Ajeti, etj.

KY ESHTE VENDIMI I GJYKATES SE TIRANES QE "ARGUMENTON" DENIMIN E "KOHA JONE"

Vendim

"Ne emer te Republikes"

Gjykata e Shkalles se Pare Tirane e perbere nga:

Gjyqtar -Gerd Hoxha,

asistuar prej sekretares gjyqesore Irena Rira, sot ne date 21 maj 2004, mori ne shqyrtim ne seance gjyqesore, ceshtjen civile me nr.2766 Akti, qe iu perket paleve:

Padites:

1.Fatos Nano, i biri i Thanasit i dtl. 1952, banues ne Tirane, sheshi "Austria" nr.1,

2.Agim Isaku, i biri i Idrizit, i dtl. 1955 banues ne Tirane, Rr. "M.Gjollesha" p.12, ap.14

2.Ylli Manjani, i biri i Xhemalit, i dtl.1970, banues ne Tirane, Rr."Gj.Muzaka", te gjithe te perfaqesuar nga gjykim me prokure te posacme nga av.Fatmir Braka.

I paditur:

Shoqeria "Koha", "gazeta "Koha Jone"), me ortak te vetem Nikoll Lesin, Rr."Sami Frasheri", pallatet e Aviacionit nr.4, Tirane, perfaqesuar ne gjykim me prokure te pergjithshme nga av.Aldona Sylaj dhe me prokure te posacme nga av.Spartak Ngjela, ne mungese.

Objekti:

Shperblimin e demit jopasuror te pesuar per cenimin e nderit dhe te personalitetit ne shumen 4 "kater) milion leke.

Baza ligjore:

Nenet 618/2 e 625/a te K.civil, nenet 153, 154 e vijues te K.Pr.Civile.

Gjykata, ne perfundim te gjykimit, pasi administroi provat shkresore, pasi degjoi perfaqesuesin e paditesve qe kerkoi pranimin e padise, pala e paditur ne mungese, sepse perfaqesuesit e pales se paditur deklaruan se nuk deshironin te merrnin me pjese ne kete gjykim "megjithate Gjykata, per shkak te shtyrrjes se asaj seance gjyqesore, e njoftoi serish palen e paditur me flete-thirrje, flet-thirrje te cilen, pala e paditur refuzoi ta merrte) si dhe pasi shqyrtoi ceshtjen ne teresi

Veren

Se, paditesat Fatos Nano, Agim Isaku dhe Ylli Manjani, kane paraqitur perpara kesaj Gjykate nje padi, me ane te se ciles kerkojne shperblimin e demit jopasuror te pesuar si rezultat i cenimit te nderit dhe te personalitetit ne shumen 4 "kater) milion leke, te shkaktuar nga shkrimi me titull "Shqiptare vini kujen!", i botuar ne gazetan "Koha Jone", te dates 4 shkurt 2004.

Gjykata pasi studioi materialet e paraqitura per gjykim, bazuar ne nenet 35, 36 dhe 41 te K.Pr.Civile, cmoi se eshte ne juridiksionin dhe kompetencen e saj gjykimi i kesaj ceshtjejee. Gjithashtu Gjykata, ne veshtrim te neneve 71, 72 dhe 73 te K.Pr.Civile cmoi se, nuk ekzistojne shkaqe papajtueshmerie, ose veteperjastimi nga ky gjykim.

Ne seance pergatitore, u konstatuan disa te meta lidhur me ndergjyqesine. Pas ketij konstatimi, pala paditese rregulloi te metat duke percaktuar si te paditur shoqerine "Koha" shpk, me ortak te vetem Nikoll Lesin, pjese e se ciles eshte edhe gazeta "Koha Jone".

Sa me siper, Gjykata vendosi ta kaloje per gjykim ceshtjen civile me nr.2590 akti.

Nga shqyrtimi gjyqesor rezultoi se, ne gazetan "Koha Jone" te dt.04 shkurt 2004, ne faqen e pare eshte botuar shkrimi me titull "Shqiptar vini Kujen!". Ne kete artikull jane perdorur ne drejtim te paditesave fjale e shprehje te tilla si:

-"Fatos Nano, kryeministri i vendit nuk ka me pike morali",

-"Fatos Nano ka shperblyer sejmenet e vet, Agim Isaku, Ylli Manjani, etj..., me firmen e tij"

-"...kjo vjedhje e taksapaguesve shqiptare ka ndodhur vetem pese dita pas tragjedise se Karaburunit"

-"A thua se keta te shkretet Fatos Nano, Agim Isaku, Ylli Manjani, etj..., kane qene ne gomone?!"

-"Fatos Nano ka shkelur ligjin"

"Turp kur nje kryeminister shkel ligjin! Me turrp kur kete ligj e shkel per te shperblyer vetveten!"

-"Gje qe do te thote se jane marre nga kursimet e shqiptareve! "Kjo eshte vjedhje!"

-"Nuk u mjaftojne qevritareve tane dhuratat e cmuara, perfitimet nepotike, lidhjet e miqesite... lidhjet me trafiqet e krimin e organizuar, korrupsioni e perfitime te tjera te pamerituara, por duan ta rrjepin deri ne fund parane!"

-"Pas kesaj nga keta mamuthe duhet te ruhemi".

-Kjo eshte qeveria qe na drejton me ne krye Fatos Nanon!"

Me keto shprehje e fjale te perdorura ne kete shkrim, ne adrese te paditesave, keta te fundit nuk jane dakord, duke pretenduar se te tilla fjale jane te paverteta "jane shpifje e fyerje) dhe kane sjelle si pasoje cenimin e nderit e te personalitetit te tyre. Per kete arsye, paditesat i jane drejtuar me padi Gjykates, ku kerkojne detyrimin e pales se paditur t'i demshperbleje per kete cenim te padrejte qe iu eshte bere. Pretendimet e tyre paditesat i kane mbeshtetur ne dispozitat e K.Civil, te cilat rregullojne detyrimet qe rrjedhin nga shkaktimi i demit. Ne keto rrethana, Gjykata veren se, padia permban elementet e kerkuara nga ligji "objektin, shkakun ligjor dhe palet ndergjyqese). E drejta e disponimit te padise eshte nje e drejte ekskluzive e paditesit.

Lidhur me sa me siper Gjykata veren:

1.Neni 608 i K.Civil parashikon se:

"Personi qe ne menyre te paligjshme dhe me faj, i shkakton tjetrit nje dem ne personin ose pasurine e tij, detyrohet te shperbleje demin e shkaktuar.

Personi qe ka shkaktuar demin nuk pergjigjet kur provon se nuk ka faj. Demi quhet i paligjshem kur eshte rrjedhim i shkeljes ose i cenimit te interesave dhe i te drejtave te tjetrit, qe mbrohen nga rendi juridik ose nga zakonet e mira".

II. pg.I i nenit 609 te K.Civil parashikon se:

"Demi duhet te jete rrjedhim i drejtperdrejte dhe i menjehershem i veprimit ose mosveprimit te personit"

III. neni 618 i K.Civil parashikon se:

"Personi qe peson nje dem, te ndryshem nga ai pasurr, ka te drejte te kerkoje te shperblehet kur:

a) ka pesuar nje demtim te shendetit ose eshte cenuar ne nderin e personalitetin e tij".

Nga interpretimi i dispozitave te mesiperme rezulton se, qe te lind pergjegjesia per shkaktimin e demit e nje personi ndaj nje tjetri duhet te ekzistojne njekohesisht keto kushte:

a) te jete shkaktuar dem. Persa i perket llojit te demit, sipas percaktimeve te bera nga keto dispozita te K.Civil, rezulton se demi mund te jete:

-pasuror "material),

-jopasuror. Demi jopasuror mund te jete sipas rastit demtimi i shendetit ose, cenimi i nderit, i personalitetit te te demtuarit, ose fyerja e kujtimit te nje te vdekuri qe ka lidhje me te demtuarin.

b) veprimi te jete i paligjshem. Lidhur me paligjshmerrine e veprimit, sipas K.Civil, kjo eshte nje kategori objektive, e cila nuk mund te ngaterohet me fajin qe eshte nje kategori subjektive. Demi eshte i paligjshem kur eshte rrjedhim i shkeljes ose i cenimit te interesave dhe i te drejtave te tjetrit, te cilat mbrohen nga rendi juridik dhe zakonet e mira. Keto te drejta dhe interesa perbehen nga teresia e marredhenieve shoqerore, te cilat gezojne nje mbrojtje te caktuar nga rendi juridik dhe zakonet e mira qe jane ne fuqi ne nje vend te caktuar. Ky rend juridik mund t'i kete sanksionuar keto mbrojtje ne akte te ndryshme, sic jane p.sh. kushtetuta, Konventa te ndryshme, ligjet apo dhe akte te tjera nenligjore te dala ne baze dhe per zbatim te tyre. Ndersa zakonet e mira kane percaktuar ato lloj sjelljeje te caktuara, sipas te cilave nuk lejohet cenimi i nderit e personalitetit te personit nga nje person tjeter, duke perdorur fjale e shprehje te papershtatshme, fyese ose shpifese.

c)te jete kryer me faj. Nuk ka rendesi fakti nese personi e di saktesisht se cilin ligj ka shkelur, e rendesishme eshte qe te dije qe verpimi i tij eshte i qortueshem nga shoqeria. Padijenia e personit per njohjen e ligjeve nuk e perjashton ate nga pergjegjesia civile.

d)te ekzistoje lidhja shkakesore midis veprimit te personit dhe shkaktimit te demit.

Gjithashtu nga interpretimi i pg.II i nenit 608 te K.Civil rezulton se, eshte i padituri, ai qe ka barren e proves "onus probandi), per te provuar faktin se nuk ka faj ne demin qe i eshte shkaktuar paditesit, si rezultat i veprimit te te paditurit. Ky eshte nje perjashtim nga rregulli i sanksionuar ne nenin 12 te K.Pr.Civile "rregull i njohur qarte dhe shume heret nga jurisprudenca dhe doktrina shqiptare). Ne rastin konkret, bazuar ne nenin 618 te K.Civil, si i paditur eshte thirrur personi juridik shoqeria "Koha" shpk, me ortak te vetem z.Nikoll Lesi, e cila ka ne pronesi te saj gazeten "Koha Jone", e cila sipas paditesve, u ka shkaktuar nje dem jopasuror.

Ne Republiken e Shqiperise "me poshte RSH) te drejtat e individeve, gezojne nje mbrojtje maksimale si nga Kushtetuta, Konventa Europiane e te Drejtave te Njeriut "me poshte Konventa), ashtu edhe nga ligjet e tjera. Midis te drejtave te tjera te garantuara nga keto akte normative te sipercituara eshte edhe e dretja e jetes private. Kjo eshte nje nga te drejtat themelore te garantuara nga Konventa Europiane e te Drejtave te Njeriut, pg.I i nenit 8 te saj si dhe nga Kushtetuta e RSH ne nenin 35 te saj.

Jane pikerisht keto te drejta dhe liri themelore te personave te cilat jane te padhuueshme dhe qendrojne ne themel te te gjithe rendit juridik "neni 15 i Kushtetutes se RSH).

Gjithashtu, nje nga lirite e tjera te garantuara me ligj eshte edhe liria e shtypit, e cila sipas pikes 2 te nenit 22 te Kushtetutes se RSH eshte e garantuar. Te tille permbajtje ka edhe ligji per shtypin ne RSH. Kjo liri themelore garantohet gjithashtu edhe nga Konventa Europiane, ne nenin 10 te saj.

Por, kjo Konvente ne pg.II te nenit 10 te saj, percakton nje standard minimum kufizimi per te drejten e shtypit. Sipas ketij paragrafi parashikohet se:

"Ushtrimi i ketyre te drejtave "nenkupto te drejtes se shprehjes), qe permban detyrime dhe pergjegjesi, mund t'u nenshtrohet disa formaliteteve, kushteve, kufizimeve, ose sanksioneve te parashikuara nga ligji, te cilat ne nje shoqeri demokratike, perbejne masat e nevojshme per sigurimin kombetar, integritetin territorial ose sigurimin publik, per mbrojtjen e rendit dhe parandalimin e krimit, per ruajtjen e shendetit ose te moralit, per mbrojtjen e dinjitetit ose te te drejtave te te tjereve, per te ndaluar perhapjen e informatave konfidenciale ose per te garantuar autoritetin dhe paanshmerine e pushtetit gjyqesor".

Nga interpretimi i kesaj dispozite, rezulton se Shtetet Pale te Konventes, mund te garantojne nje mase me te madhe te lirive dhe te drejtave themelore te individit, por nuk mund te ulen poshte standardit minimum te garancive te percaktuara ne Konvente, e cila eshte e ratifikuar edhe nga parlamenti shqiptar. Sipas pikes 1/b te nenit 116 te Kushtetutes se RSH, kjo Konvente eshte nje akt normativ, i cili ka fuqi ne te gjithe territorin e RSH.

Gjithashtu, nisur nga sa me siper, Gjykata veren se duhet te kete nje harmoni e drejtepeshim te raporteve te te drejtave te ndryshme te garantuara nga keto akte, te drejta, qe shpesh jane ne kolizion midis tyre. Ne kete aspekt do te ishte i vlefshem zbatimi i parimit te njohur se: "Liria ime mbaron atje ku fillon liria e tjetrit".

Sipas ketyre akteve normative, shtypi ne RSH eshte vertet i garantuar me ligj, por kjo mbrojtje "garanci) nuk mund te kaloje kufirin minimal te garantimit te se drejtes se jetes private "nenkupto nderin dhe personalitetin e individit). Liria e shtypit perben nje nga guret e themelit te nje shoqerie demokratike dhe ka nje ndikim shume te madh ne demokratizimin e jetes se nje shoqerie, pasqyrimit sa me real te vlerave me te larta te kesaj shoqerie dhe denoncimit te fenomeneve negative te saj. Per keto arsye, per shkak te kesaj rendesie qe ka shtypi dhe ndikimit te tij ne shoqeri, ai eshte quajtur edhe si "pushtet i katert".Duke patur te tilla cilesi, edhe shtypi "se bashku me median radio-televizive) si cdo pushtet tjeter, kerkon si domosdoshmeri mekanizma kontrolli, te cilat do te benin te mundur realizimin e qellimit te tij kryesor-dhenien e informacionit dhe ndalimin e abuzimit te tij ndaj te drejtave dhe lirive themelore te individit. Per ndryshe, shtypi i shkruar, apo edhe mediat e tjera radio-televizive, do te ktheheshin ne mjete dhune dhe abuzimi ndaj te drejtave dhe lirive te individit ne nje shoqeri demokratike. Publiku, do te humbiste besimin ndaj shtypit, duke u menjanuar keshtu nje mundesi mjaft e mire per kontrollin e tre pushteteve te tjera "Legjislativit, ekzekutivit dhe gjyqesorit). Nje precedent i tille do te qe mjaft i rrezikshem per nje shoqeri demokratike e per me teper nje shoqeri ende ne tranzicion si kjo e jona "shqiptare).

Ne rastin konkret Gjykata veren se btimi i VKM nr.5, dt.14.01.2004, eshte nje veprim krejtesisht ne perputhje me misionin qe ka shtypi ne nje shoqeri demokratike, informimin e publikut per punen e lidereve te tyre politike. Por, objekt i shqyrtimit gjyqesor eshte shkrimi me titull "Shqiptare vini kujen!" dhe jo botimi i VKM nr.5, dt.14.01.2004.

Gjithashtu, Gjykata veren se, shkrimi eshte bere nga nje gazeta mjaft prestigjioze "Koha Jone", gazeta e pare e pavarur ne vend. Ndodhur perpara nje fakti te tille, Gjykata u tregua mjaft e kujdesshme ne percaktimin e faktit nese kjo gazete, me shprehjet e perdorura ne artikullin e botuar ne numrin e saj te dt.04.02.2004 me titull "Shqiptare vini kujen!" ka cenuar nderin e personalitetin e paditesave Fatos Nano, Agim Isaku e Ylli Manjani, duke fyer e shpifur ne drejtim te ketyre te fundit. Sipas Fjalorit te Shqipes se Sotme, botim i Akademise se Shkencave te RSH, Instituti i Gjuhesise e Letersise, viti 2002, fjala "fyerje" do te thote: "poshterim prekje nender a seder" "fq.371 e Fjalorit), ndersa fjala "shpifje" do te thote:"trillim i qellimte i gjerave te paqena, per t'i perlyer dikujt emrin e mire, per t'i ngarkuar nje faj qe nuk e ka bere, ose per te njollosur dicka." Gjithashtu, ne percaktimin e ketij fakti, Gjykata ka parasysh faktin se keta persona jane persona politike "Kryeministri i vendit dhe dy zyrtare te tjere te larta shteti).

Nisur nga sa me siper, Gjykata cmon se eshte jo vetem e drejte e shtypit, por perben madje nje detyrim moral per personat qe merren me te, t'i bejne prezent publikut, me idete, opinionet dhe kritikat e tyre, sjelljet dhe veprimet e lidereve politike ne menyre qe, publiku te krijoje dhe te jape nje gjykim sa me te drejte per keta te fundit. Sipas Gjykates, keto kritika duhet te jene:

Se pari- te pranueshme dhe

Se dyti-limitet e tyre "kritikave) jane me te gjera per nje person politik se sa per nje individ te thjeshte.

Politikanet vertet perfitojne nga mbrojta e pg.II te nenit 10 te Konventes por, kerkesat e mbrojtjes se reputacionit te tij duhet te vihen ne ekuiliber me interesat e diskutimit te lire te pyetjeve politike.

Ne rastin konkret, Gjykata ndodhet perballe faktit nese liria e shprehjes me ane te shtypit, shkrimi i botuar ne gazetan "Koha Jone", nga pala e paditur me titull "Shqiptare vini kujen!", ka kaluar ose jo caktun minimal te mbrojtjes se te drejtes se jetes private te paditesave, pavaresisht faktit se keta jane persona te veshurr me pushtet ekzekutiv, duke i cenuar ata ne nderin e personalitetin tyre. Per te arritur te vertetohet kjo gje, duhet pare edhe qellimi i informacionit, kritikes apo opinionit te shprehur, nese kane karakter informativ apo synojne nje qellim te keq, cenimin e nderit a personalitetit te individit te cilit i adresohen keto kritika apo opinione.

Sipas paditesave pretendohet se, keto fjale dhe shprehje te perdorura ne artikullin e sipercituar jane te tilla qe kane cenuar nderin e personalitetin e tyre.Ndersa, sipas pales se paditur, per te percaktuar kete fakt, duhet te thirreshin eksperte gjuhesore, letrare dhe gazetare.

Gjykata, me vendimin e saj te ndermjetem te dt.14.05.2004 vendosi rrezimin e kesaj kerkese, sepse bazuar ne nenet 224.a dhe 224.b te K.Pr.Civile nuk jemi perpara rasteve te konstatimit apo sqarimit teknik te fjaleve te huaja "turqizmave), apo shprehjeve te tjera te perdorura ne artikull dhe te pretenduara nga pala padtese si cenuese te nderit e te personalitetit te tyre. Gjykata cmoi se per sqarimin e fjales "sjemen", eshte mese i qarte sqarimi i bere ne faqen 1169 te Fjalorit te Shqipes se Sotme, botim i Akademise se Shkencave te RSH, Instituti i Gjuhesise dhe Letersise , viti 2002. Sipas ketij Fjalori fjala "sjemen" ne shqip do te thote:

"ai qe shkon prapa nje beu, etj..., per t'i sherbyer si roje dhe per t'i zbatuar urdherat e deshirat e tij,

"ai qe i sherben verberisht dhe si mercenar dikujt. "kuptimi figurativ)"

Gjykata veren se, ne rastin konkret, paditesit z.Fatos Nano, z.Agim Isaku dhe z.Ylli Manjani jane zyrtare te Shtetit dhe ata i sherbejne vetem Kushtetutes dhe ligjeve te RSH dhe jo nje personi konkret, i cili nga ana e tij, ne pozicionin qe mban si Kryeminister i vendit "z.Fatos Nano) nuk mund te identifikohet kurresesi me figuren e "beut", apo paditesit e tjere me figuren e "rojes" apo "te mercenarit".

Ne kete kuptin Gjykata cmon se, kjo fjale e perdorur nga gazeta "Koha Jone" ne artikullin e sipercituar te dt.04.02.2004 ne adrese te paditesave, eshte e panevojshme dhe ne disporprocion me kekresat e lirise se shtypit "shprehjes) nga njera ane dhe te mbrojtjes se reputacionit "nderit e personalitetit) te paditesave nga ana tjeter, te garantuara nga rendi juridik dhe zakonet e mira, te cilat jane ne fuqi ne RSH.Kjo fjale, ne rastin konkret ka nje karakter te tille, i cili nuk synon thjesht informimin e publikut per punen e lidereve politike, por sjell cenimin e nderit dhe te personalitetit te paditesave.

Ndersa persa u perket shprehjeve te tjera te cituara edhe me lart ne kete vendim, Gjykata cmoi se, nisur nga kerkesa e pales se paditur, ekspertet viheshin perpara nje pergjigje, e cila do te qe nje percaktim juridik, gje qe absolutisht e ndaluar nga neni 224/b i K.Pr.Civile. Gjithashtu, Gjykata nuk e cmoi te arsyeshme thirrjen e tyre per te percaktuar faktin nese keto shprehje jane ne kundershtim me rendin juridik apo zakonet e mira duke arsyetuar se shprehjet:

-"...kjo vjedhje e taksapaguesve shqiptare ka ndodhur vetem pese dite pas tragjedise se Karaburunit"

-"A thua se keta te shkretet Fatos Nano, Agim Isaku, Ylli Manjani, etj..., kane qene ne gomoneM!"

-"Fatos nano ka shkelur ligjin"

-"Turp kur nje kryeminister shkel ligjin! Me turp kur kete ligj e shkel per te shperblyer vetveten!"

-"Gje qe do te thote se jane marra nga kursimet e shqiptareve! "Kjo eshte vjedhje!"

-"Nuk u mjaftojne qeveritareve tane dhuratat e cmuara, perfitimet nepotike, lidhjet e miqesite, lidhjet me trafiqet e krimin e organizuar, korrupsioni e perfitime te tjera te pamerituara, por duan ta rrjepin deri ne fund parane!"

-"Pas kesaj nga keta mamuthe duhet te ruheni"

-Kjo eshte qeveria qe na drejton me ne krye Fatos Nanon!

te cituara ne artikullin "Shqiptare vini kujen!" te botuara ne gazeten "Koha Jone", te dt.04.02.2004, jane te qarta dhe nuk kerkojne ekspertize per arsyet e meposhtme:

Gjykata cmon se me keto shprehje jane etiketuar me nje emer te papershtatshem "mamuthe), i cili ne kontekstin e perdorur ne artikull, e ka kaluar cakun e lejuar nga rendi juridik "Kushtetuta, Konventa dhe ligjet e tjera) dhe zakonet e mira, qe jane ne fuqi ne RSH, dhe nuk synon thjesht informimin e publikut per punen e lidereve poitike, por ka sjelle si pasoje cenimin e nderit dhe te personalitetit te paditesave.

Gjithashtu Gjykata cmon se, me shprehjet e perdorura me siper nga gazeta "Koha Jone", paditesit jane akuzuar per vepra te ndryshme penale si p.sh. vjedhja ose trafiqe ilegale.

Ne lidhje me kete fakt "konstatim te bere nga gazeta "Koha Jone"), Gjykata ka parasysh parimin e prezumimit te pafajesise te parashikuar nga neni 30 i Kushtetutes se RSH, pg.II i nenit 6 te Konventes Europiane te te Drejtave te Njeriut dhe neni 4 i K.Pr.Penale te RSH. Ne kete kontekst, nje person mund te etiketohet si "fajtor", per kryerjen e nje vepre penale, nese ka nje vendim gjyqesor te formes se prere qe e ka deklaruar fajtor dhe e ka denuar per kete veper. Nga pala e paditur u pretendua se Vendimi i Keshillit te Ministrave "me poshte VKM) nr.5, dt.14.01.2004, i cili eshte boshti i tere shkrimit me titull "Shqiptare vini kujen!", eshte i paligjshem dhe se me kete veprim paditesat kane realizuar vepren penale te "Vjedhjes" se pasurise, parashikuar nga neni 134 i K.Penal te RSH. Por, sic rezultoi nga shqyrtimi gjyqesor, asnje nga keta persona te akuzuar per vepra penale nga gazeta "Koha Jone" nuk eshte deklaruar fajtor dhe eshte denuar me nje vendim gjyqesor te formes se prere, per te tilla vepra penale.

Ne lighje paligjshmerine e VKM nr.5, dt.14.01.2004, Gjykata veren se paligjshmeria e VKM te sipercituara nuk eshte objekt i ketij gjykimi. Ka nje procedure te percaktuar qarte, kushtetuese dhe ligjore per te arritur ne konkluzionin se ky VKM eshte i paligjshem. Nga pala e paditur nuk u paraqit asnje prove qe VKM nr.5 dt.14.01.2004 eshte shfuqizuar teresisht apo pjeserisht dhe si rrjedhoje veprimet e paditesave jane bere te paligjshme. Gjithashtu nuk u paraqit as edhe ndonje prove tjeter qe te tregonte se ndaj paditesave eshte filluar ndonje procedim penal lidhur me akuzat e bera me siper ne ngarkim te tyre nga gazeta "Koha Jone", mbi bazen e nje kallezimi te bere nga kjo gazete apo persona te tjere, ne menyre qe te justifikoheshin sadopak akuzat ne ngarkim te tyre.

Sa me siper Gjykata arrin ne konkluzionin se, fjalet dhe shprehjet e perdorura ne artikullin e dt.04.02.2004, me titull "Shqiptare vini kujen!" te botuar ne gazeten "Koha Jone", i kane kaluar caqet e nje lajmi me karakter informativ, apo te nje kritike, e cila synon njohjen e publikut me punen e lidereve politike ne drejtim te Shtetit apo jetes shoqerore te tyre. Fjalet dhe shprehjet e perdorura ne kete shkrim jane ne kapercim te te drejtave te mbrojtjes se reputacionit "nderit dhe dinjitetit)te paditesave, te drejta keto te garantuara dhe mbrojtura nga rendi juridik apo zakonet e mira ne fuqi ne Republiken e Shqiperise. Sipas Gjykates, ato synojne nje qellim te keq, cenimin e nderit a personalitetit te paditesave, te cileve u adresohen keto kritika apo opinione.

Sa me siper, Gjykata arrin ne konkluzionin se shkrimi me titull "Shqiptare vini kujen!", i botuar ne gazeten "Koha Jone" te dt.04.02.2004, ka cenuar nderin dhe personalitetin e paditesave z.Fatos Nano, z.Agim Isaku dhe z.Ylli Manjani. Fakti i mesiperm u provua nga e vetmja prove shkresore, e administruar ne seance gjyqesore nje gazeta "Koha Jone" e dt.04.02.2004.

Persa i perket mases se shperblimit te kerkuar nga te tre paditesit nga pala e paditur Gjykata cmon se ne percaktimin e saj duhen patur parasysh:

-menyra dhe mjti me te cilin eshte realizuar cenimi i nderit dhe i personalitetit. Sa me e madhe te jete fuqia e mjetit te perdorur per perhapjen e informatave dhe fuqia "shkalla) e perhapjes se tyre, qe cenojne nderin dhe personalitetin, aq me i madh do te jete edhe shperblimi qe duhet te paguaje shkaktuesi i ketij demi. Ne rastin konkret ky cenim eshte bere nepermjet nje artikulli te botuar ne nje gazeta kombetare-mjet informimi publik, me tirazh te larte.

-subjektin ndaj te cilit eshte shkaktuar ky dem jopasuror. Ne rastin konkret, keto subjekte jane politikane. Nisur edhe nga sa parashtruam me larte ne kete vendim, Gjykata arrin ne konkluzionin se, sa me i larte te jete pozicioni i te demtuarve ne hierarkine e pushtetit politik ose ekzekutiv, aq me te gjera gje me te tolerueshme jane kritikat dhe opinionet ne drejtim te tyre. Si rrjedhim, aq me i vogel do te jete edhe demi qe kane pesuar keta persona ne raport me njerezit e thjeshte.

-fuqine dhe aktivitetin ekonomik "aftesine paguese) te personit qe ka shkaktuar demin jopasuror dhe atij qe ka pesuar kete dem. Ne rastin konkret, Shoqeria "Koha" eshte nje shoqeri qe ka ne pronesi te saj dy gazeta te njohura, me nje tirazh relativisht te larta dhe nje cmim 40 leke per gazeta "cka u pohua edhe nga perfaqesuesi i pales se paditur ne seance gjyqesore), ndersa paditesit jane punonjes te aparatit shteteror, ne role drejtuese, te cilat u ofrojne te ardhura te kenaqshme.

Sa me siper, Gjykata cmon se shuma, qe pala e paditur shoqeria "Koha" shpk me ortak te vetem z.Nikoll Lesi "gazeta "Koha Jone") duhet t'u paguaje paditesave Z.Fatos nano, z.Agim Isaku dhe z.Ylli Manjani duhet te kete vleren 2 000 000 "dy milion )leke. Kjo vlere eshte ne raport me shkallen e demit, menyren e shkaktimit dhe shkallen e perhapjes se tij dhe nivelin ekonomik te paleve ndergjyqese.

Parsa i perket kunderpadise se paraqitur nga perfaqesuesi i pales se paditur "gazetes "Koha Jone"), Gjykata me vendimin e saj te ndermjetem te dt.17.05.2004, vendosi mosmarrjen ne shqyrtim dhe jo rrezimin e saj, per keto arsye:

a)kunderpadites ne kunderpadine e paraqitur ishte personi fizik z.Nikoll Lesi, ndersa ne padine qe po shqyrtohej nga trupi gjykues, pale e paditur eshte nje person juridik- shoqeria "Koha" qe ka si organ te saj gazetan "Koha Jone" me botues z.Nikoll Lesi.

b)persa i perket permbajtjes, Gjykata cmon se shkaku ligjor dhe objekti i kesaj kunderpadie nuk kane lidhje shkakesore "koneksitet) mes tyre, ne menyre te tille qe objekti i padise te varet ne menyre direkte nga objekti i kunderpadise. Sipas percaktimeve te bera nga neni 160 i K.Pr.Civile te interpretuar nga trupi gjykues, duke u mbeshtetur edhe ne doktrinen juridike "shih. A.Lamani Proc.Civile ne RPSH, botim i vitit 1961, fq.111-112) dhe ne Vendimin Unifikues te Kolegjeve te Bashkuara te Gjykates se Larte te RSH, nr.901, dt.14.07.2000, kjo kunderpadi nuk ka ate lidhje te percaktuar ne aktet normative te cituara me siper, sepse objekti i padise dhe objekti i kunderpadise nuk burojne nga nje marredhenie juridike e njejte dhe e njekohshme. "Objekti i kunderpadise ishte shperblim i demit te shkatkuar si rezultat i abuzimit te paditesave me te drejten e padise. E drejta e padise eshte nje e drejte e ligjshme dhe per me teper e garantuar me ligj, per rrjedhoje ushtrimi i saj nuk eshte nje veprim i paligjshem "abuziv), te pakt-_ese nuk eshte deklaruar i tille me nje vendim civil te formes se prere, qe ka si objekt kete padi, neni 34 i Kodit te Procedures Civile. Sa me siper, paditesat nuk kane krryer ndonje veprim te paligjshem dhe me faj ne dem te pales se paditur-kunderpadites, kushte keto te kerkuara nga ajo baze ligjore e cituar nga i padituri -kunderpadites).

Lidhja shkakesore midis kerrkimit te kunderpadise me ate te padise "si dhe kompensimi mes tyre, i cili nuk u paraqit si shkak ligjor nga perfaqesuesi i pales se paditur) eshte nje kusht "sine qua non" per ngritjen e nje kunderpadie ne nje proces civil.

Per keto arsye

Gjykata, ne baze te nenit 126 dhe 306 e vijues te K.Pr.Civile

Vendosi

1.Pranimin e kerkese padise.

2.Detyrimin e pales se paditur shoqeria "Koha" shpk me ortak te vetem z.Nikoll Lesi "gazeta "Koha Jone" me botues z.Nikoll lesi) te paguaje ne favor te paditesave z.Fatos Nano, z.Agim Isaku dhe z.Ylli Manjani shumen 2 000 000 "dy milion) leke si shperblim per cenimin e nderit dhe te personalitetit te tyre nga pala e paditur.

3.Shpenzimet gjyqesore ne ngarkim te pales se paditur.

4.Ndaj ketij vendimi mund te behen ankim ne Gjykaten e Apelit Tirane, brenda 15 "pesembedhjete) diteve nga e nesermja e shpalljes se tij. Per palen ne mungese ky afat fillon nga dita e marrjes dijeni.

U shpall ne Tirane, sot me date 21 maj 2004!

Sekretare Gjyqtar

Irena Rira Gerd Hoxha

Gjuha :: Gjenet, popujt dhe gjuhët


Përfundimi i fundit shkencor: Pema gjenetike përputhet me pemën gjuhësore; plotësohet dëshira e Darvinit; dhe vendi i Shqipes/Arbërishtes dhe Arbëreshëve është atje ku i përket.

Shkrimi i mëposhtëm është nxjerrë nga libri i shkruar nga Profesor Luigji Luka Kavalli-Sforca, i titulluar: Luigi Luca Cavalli-Sforza, Genes, Peoples and Languages, North Point Press, New York, 2000. Profesor Luigji është i lindur në Gjenovë më 1922 dhe ka qenë professor në Kembrixh, Parma, Pavia dhe tani është Profesor i Merituar i Gjenetikës në Universitetin famëmadh të Stanfordit, Kaliforni. Profesor Luigji ishte ndër të parët që shtroi pyetjen nëse gjenet e popujve bashkëkohorë përmbajnë regjistrin historik të qenjes njerëzore. Ai dhe të tjerë iu janë përgjigjur kësaj pyetjeje, të parashikuar nga Darvini, me një Po të fortë. Libri i tij është përfundim i një pune shkencore dhjetravjeçare të tij dhe shumë shkencëtarëve të tjerë me famë botërore që kanë patur si qëllim të gjurmojë historinë 100’000 vjeçare të zhvillimit njerzor. Ai ngre pyetje të rëndësishme shkencore, shoqërore dhe politike, të tilla si: Kur dhe ku u zhvilluan njerëzit? Si u perhapën shoqëritë njerëzore nëpër kontinente? Si kanë ndikuar shpikjet kulturore në rritjen dhe përhapjen e popullsive? Cila është lidhja midis gjeneve dhe gjuhës? Në libër ai gjithashtu spjegon pse nuk ka bazë gjenetike ndarja racore, etj.

Trashëgimia njerëzore përbëhet nga dy pjesë: nga trashëgimia biologjike (gjenet) dhe trashëgimia kulturore (sjellja). Shumë tipare si gjatësia, sytë, flokët e lëkura janë të përcaktuara gjenetikisht, por mënyra e trashëgimit është pak e kuptuar sepse këtu ndërthuren edhe faktorë të tjerë jo-gjenetikë si ushqimi, qëndrimi në diell, etj. Me përkufizim, një gjen ose njësia e trashëgimisë është një segment i ADN që ka një qëllim biologjik të posaçëm dhe të njohur (domethënë që prodhon një proteinë të veçantë). Po ashtu me përkufizim, një racë është një grup njerëzish që mund të njihen si të ndryshëm biologjikisht nga të tjerët. Studimet gjenetike janë shumë të gjëra dhe të ndërlikuara, por në mënyrë të veçantë ka tërhequr vëmëndjen gjeni mtADN (mitochondrial DNA) ngaqë ai ndodhet në çdo qelizë biologjike. Është pikërisht ky gjen që duke harxhuar përbërsit ushqimore kimikë prodhon energjinë e nevojshme për rritjen dhe mbarëmbajtjen e qelizës. Ky fakt u përdor për të kqyrur skeletin e një burri të periudhës së Bronzit të zbuluar për shkak të shkrirejs së akujve në Alpet midis Italisë dhe Austrisë. Shkencëtarët e quajtën këtë njeri 5000 vjeçar Eci (Oetzi) dhe studimet treguan se gjeni mtADN i tij ishte në mënyrë të habitshme i njëjtë me atë të popullisë së tanishme të të njëjtit rajon. Kjo do të thotë se ajo popullatë ka qenë e qëndrushme për të paktën 5000 vjetët e shkuar.

Po ashtu, llogaritet lehtë që tërësia e gjeneve të trashëguara (genome) e një popullate e cila pranon një thithje gjenetike të pandryshuar nga fqinjët prej 5% për brezni pas tre shekujsh do të ketë të ruajtur vetëm 70% të gjeneve origjinalë. Një shembull këtu janë Afrikano-Amerikanët që tani kanë mesatarisht 70% të gjeneve të tyre origjinale dhe 30% të gjeneve të të bardhëve. Me këtë ritëm, Afrikano-Amerikanët do të kenë rreth 10% të gjeneve të tyre origjinale pas 1000 vjetësh jetese në Amerikë. Në lidhje me këtë, numri më i vogël i njerëzve që mundëson shmangien e pasojave të dëmshme të kryqzimit nëpërmjet martesës është 500 veta. Në lidhje me kryqzimet, është zbuluar nga regjistrat e vjetër se largësia mesatare midis vendlindjes së burrit dhe gruas ishte 5-10 km për bujqit Europianë të shekullit XIX, por që filloi të rritet më vonë për shkak të ndërtimit të hekurudhave.

Natyra nëpërmjet përzgjedhjes së saj zakonisht ndikon mbi një gjen të veçantë duke përkrahur forma të caktuara të tij (alleles), të cilat andaj pëlqehen më shumë se të tjerat në ambjente të caktuara. Kështu bie fjala, njerëzit me gjak zero janë më të prirur të kenë ulçer gastrodeudonale, e cila siç është zbuluar së fundi shkaktohet nga bakteri Helicobacter pylori. Nga ana tjetër, rastësia gjenetike ndikon mbi gjithë gjenet me të njëjtët ligje të mundësisë së ndodhjes së ngjarjes. Midis gjeneve që shfaqin ndryshueshmërinë më të madhe gjeografike janë gjenet e vetmbrojtjes (immunoglobulin genes), të cilët prodhojnë kundratrupat e nevojshëm në trupin e njeriut për të luftuar sëmundjet ngjitëse.

Njerëzit e sotëm (Homo sapiens) mendohet të jenë shfaqur para 500’000 vjetësh. Kafka të ngjashme me atë të njeriut sot dhe me vjetërsi rreth 100’000 ose më shumë vjet janë gjetur ne Afrikën Jugore dhe Lindore. Ndërsa gjuhët e njeriut të sotëm mendohet të jenë zhvilluar para 50’000-150’000 vjetësh.

Çeshtja e përcaktimit të datave të hershme të zhvillimit njerëzor vështirësohet prej faktit se metoda e karbonit rrezatimlëshues 14C përcakton deri në 40’000 vjet. Kjo metodë llogarit sa thellë ka shkuar zbërthimi i karbonit 14C, por duke parashikuar që përqëndrimi i 14C në atmosferë të ketë ngelur i pandryshuar me kohën. Me rëndësi të veçantë në zhvillimin njerëzor është periudha e quajtur Neolitike që nis 10’000 vjet më parë, sepse pranohet se që nga atëhere fillon të zhvillohet bujqësia dhe përhapja e saj, gjë që solli njëkohësisht edhe fillimin e shtimit të popullsisë. Përhapja e bujqësisë qe (dhe është – shënimi im) një ndërthurje e përhapjes nëpërmjet zhvendosjes së bujqëve dhe e përhapjes së njohurisë dhe mjeteve të bujqësisë.

Periudha e fundit akullnajore filloi në Europë 25000 vjet më parë dhe vazhdoi deri 13000 vjet më parë. Nga gjetjet arkeologjike njehsohet se ringulmimi njerëzor në Europë filloi pikërisht 13000 vjet më parë dhe u përhap me një shpejtësi prej 0.5-2 km/vit, gjë që në fakt ishte sa shpejtësia e tërheqjes së akujve. Populli që i ngjason më shumë Europianëve të periudhës Paleolotike dhe Mesolitike (më të hershëm se ajo Neolitike) është populli Bask. Studimet gjenetike e pohojnë origjinën e tyre të stërlashtë. Baskët flasin një gjuhë që është tërësisht ndryshe nga gjuhët e Europianëve të tjerë (ngjashmëria me Shqipen e vërejtur 200 vjet më parë – shënimi im). Studimet gjenetike treguan se popullsia Baske ngjason me Hunzakët që banojnë në luginën e Hundëzës (ku takohen Afganistani, Pakistani dhe Kina - shënimi im) dhe flasin gjuhën Burrushaski. Paralel me këtë fakt janë edhe gjetjet e mumjeve 3800 vjeçare në pjesën më të largët perendimore të Kinës përgjatë Rrugës së Mëndafshit dhe që gjenetikisht dhe sipas veshjeve është provuar të jenë me origjinë Europiane. Mendohet se mumjet iu përkasin popullit Tokarjan (Tokë-are-janë – shënimi im), gjuha Indo-Europiane e të cilit mendohet e zhdukur tashmë por me disa shkrime të ruajtura në një shkrim të lashtë Indian.

Disa gjuhëtarë mendojnë se gjuha prindërore nga e cila ka lindur një familje gjuhësh duhet të rindërtohet me synimin që të shprehë një lidhje gjenetike midis familjeve. Megjithatë, metodat e deritanishme gjuhësore nuk kanë arritur të japin një pemë të vetme për të gjitha gjuhët e botës. Gjuha është një krijim njerëzor që mbështetet edhe në kulturë edhe në biologji, sepse ajo është përfundim i përzgjedhjes natyrore që ndikoi mbi ndërtimin (anatominë) dhe punën e sistemeve të brendshme (fiziologjinë) të trupit të njeriut. Pra, ndërsa vetë gjuha është një krijim kulturor, ajo në të njëjtën kohë kërkon themele të sakta trupndërtuese dhe nervore. Prandaj edhe njerëzit ndryshojnë prej kafshëve pikërisht prej kulturës së tyre të pasur dhe të regjistruar. Kultura, ose e thënë ndryshe aftësia për të mësuar nga përvoja e të tjerëve, është një ndodhi e veçantë e natyrës njerëzore që përcaktohet nga shkalla e njohurisë. Prandaj tejçimi i kulturës kalon nëpër dy hapa të nevojshëm: së pari ajo duhet të bëhet e njohur që mëpastaj të pranohet. Në këtë mënyrë Romakët ndërtuan të parën kulturë politikisht të bashkuar, ndonëse ajo më vonë ajo u shkel nga pushtuesit barbarë që vinin nga Lindja.

Krahasimi i familjeve gjuhësore në botë me pemën gjenetike botërore tregoi se ato përputhen shumë mirë. Madje familjet gjuhësore të ndërlidhura shpesh drejtohen tek një bazë e përbashkët gjenetike dhe popullore. Kjo shihet në Figurën 1 (e ruajtur si në origjinalin Anglisht), e cila përmban 38 popullata dhe 16 familje të mëdha gjuhësore. Menjëherë vërehet se popullatat fqinje në pemën gjenetike zakonisht flasin gjuhë të së njëjtës familje. Ky fakt ndihmon që të nxirret nëpëmjet pemës gjenetike data e përafërt e origjinës së një familje gjuhësore. Kështu, shumica e familjeve gjuhësore duken se janë zhvilluar 6000-25000 vjet më parë. Popullatat e përzjera gjenetikisht priren të ruajnë vetëm një nga dy gjuhët origjinale dhe, ndonëse ka huazime fjalësh nga gjuha tjetër, ato që ruhen janë format, qëllimet dhe renditjet e fjalëve tek shprehjet dhe fjalitë (gramatika).

Ngjashmëria ndërmjet zhvillimit biologjik dhe atij gjuhësor qëndron në faktin se ato pasqyrojnë të njëjtën histori të popullatave që ndahen apo zhvillohen në mënyrë të pavarur. Gjenet ndikojnë në njëfarë mënyre tek aftësa për të folur një gjuhë tjetër, por nga ana tjetër largësia gjuhësore e zvogëlon mundësinë e shkëmbimeve gjenetike ndërmjet popullatave të tilla. Zhvillimi gjuhësor është një lloj i veçantë i zhvillimit kulturor, ku shpejtësia e mundshme për një gjuhë të ndryshojë është shumë herë më e madhe se ajo për një gjen. Shembull për këtë është ndikimi që sjellin dyndjet dhe përzjerjet e mëdha të popujve. Bie fjala, gjuha Hungareze është e rrethuar nga gjuhë Indo-Europiane, ndërkohë që ajo është gjuhe Uralike. Arësyeja për këtë është dyndja në fund të shekullit IX e Magjarëve Uralikë dhe mbretërimi i mëpastajshëm i tyre në Hungarinë e sotme. Por meqenëse ato përbënin atëhere 30% të popullatës, tani rreth 10% e gjeneve në Hungari ngjason me gjenet Uralikë.

Shembujt e zëvëndësimit të gjuhës nuk janë të kufizuara vetëm në Europë, historia e shkruar e së cilës është mjaft e hershme. Kështu bie fjala, pushtimet Arjane (Arë-janë - shënimi im) 4000 vjet më parë të Persisë, Pakistanit dhe Indisë përcollën gjuhët Indo-Europiane në hapësirat ku fliteshin gjuhët e familjes Dravidian. Suksesi dhe mizoria e luftës së Arjanëve ndaj vendasve në Indi është treguar e gjallë në epikën e madhe historike të Indisë të quajtur Mahabharata, origjinali i së cilës qe shkruajtur në Sanskrit. Zëvëndësimi tërësor i një gjuhe me një tjetër ndodh më me lehtësi në prani të shtypjes poltike të organizatave të forta të të sapoardhurve, siç është rasti me Amerikat. Megjithatë, ka raste që gjuhë të veçanta të folura në vendë fqinje mund të mbesin pothuaj të pandikuara për mijra vjet edhe sikur gjenet e fqinjëve të tyre pësojnë ndryshime të pjesëshme ose madhore.

Familja Indo-Europiane e gjuhës është më e studiuara, ndonëse përpjekjet për të caktuar vendodhjen fillestare të saj kanë çuar në përfundime mjaft të ndryshme. Shkencëtarët arrijnë në përfundimin se përhapja e gjuhëve Indo-Europiane përputhet me fillimin e përhapjes së bujqësisë 9’500-10’000 vjet më parë. Duke u nisur nga metoda dhe në kohë të ndryshme, shkencëtarët arritën në të njëjtën pemë të të 63 gjuhëve Indo-Europiane, e cila paraqitet në Figurën 2 ku boshti i poshtëm tregon vitet. Në mënyrë të qartë shihet se gjuha Shqipe është më e vjetra dhe i përket kohës së fillimit të përhapjes së bujqësisë. (Sqarohet lexuesi se ar-bërës = ar-banas = arbëresh është emri i vërtetë i bujqëve që diskutohen nga shkencëtarët joshqiptarë. Rrjedhimisht dhe lehtësisht kuptohet se çfar gjuhe kanë folur ato bujq të stërlashtë dhe ato para e pas tyre. – shënimi im).

Figura 2 edhe një herë ripohon lidhjen që egziston ndërmjet biologjisë dhe gjuhësisë. Biles Çarls Darvini në librin e tij Origjina e Llojeve pat shprehur në mënyrë të kthjellët se në qoftë se dihej pema biologjike e prejardhjes së grupeve njerëzore, atëhere mund të nxirrej pema përkatëse gjuhësore. Një përpjekje e tillë nuk u bë deri në vitin 1988, kur Prof. Luigji dhe shkencëtarë të tjerë vërtetuan lidhjen që egziston ndërmjet gjeneve, popujve dhe gjuhëve vetëm pasi ato ndërlidhën të dhënat botërore të grumbulluara në gjenetikë, arkeologji dhe gjuhësi. Pikërisht mozaiku gjenetiko-gjuhësor i zbuluar shpreh qartë shkëmbimet dhe pasojat e zgjerimeve të shumta që kanë ndodhur në historinë njerëzore.

Edhe pse huazimi i fjalëve të huaja egziston, sidomos nga fqinjët, studimet dhe pemët gjuhësore tregojnë se një gjuhë ndryshon në një mënyrë të pavarur nga ndryshimet që ndodhin në gjuhët e tjera. Ndryshueshmëria në një gjuhë vërehet së pari në ndryshueshmërinë tingëllore dhe pohimi më i mirë për këtë është fakti që në çdo vend Europian, por edhe në SHBA, egzistojnë dallime në mënyrat e shqiptimit dhe theksimit të fjalëve (dialektet) midis Veriu dhe Jugut, Perëndimit dhe Lindjes. Ndryshueshmëria vërehet gjithashtu edhe në pasurinë apo mungesën e tingujve si dhe në egzistencën e fjalëve të njëjta po me kuptime të ndryshme. Studimet shkencore në lidhje me dialektet treguan se nuk ka dy fjalë dialektore që t’i kenë kufinjtë e shtrirjes të njëjtë. Shkencëtarët e shohin zhvillimin gjuhësor si një shembull të zhvillimit kulturor, prandaj ndonëse studimi i zhvillimit gjuhësor filloi në gjysmën e dytë të shekullit XIX, për to ka akoma shumë punë studimore për t’u bërë në këtë drejtim.

Përgatiti Saimir Lolja
Nën-Prof. Dr. PEng.
Gazeta Shekulli/Illyria 20_21-05-2004


Figura 1.


Figura 2.